Gördüyümüz hər yuxu eyni xarakter daşımır. Yuxular insanın yaşadığı hadisələri, duyğuları və bəzən də onların fövqündə olan təcrübələri özündə əks etdirir. Onlar gündəlik həyatımızdan təsirlənə bildiyi kimi, qeyri-adi təcrübələrimizi və ya keçirdiyimiz travmatik hadisələri də əks etdirə bilər. Qorxu, itki, tərk edilmə hissi, kədər və hətta fiziki ağrı belə yuxularda öz əksini tapan duyğu və təcrübələr sırasındadır.
Məsələn, yaxınını itirmiş insanlar üzərində aparılan araşdırmalara görə, bu şəxslərin əksəriyyəti yuxularında itirdikləri insanı görür. Onlar adətən həmin yaxınları sağ ikən yaşadıqları xatirələri görür və ya onlardan mesaj aldıqlarını hiss edirlər. Digər bir araşdırma göstərir ki, sevilən bir insanın itkisini izləyən bir il ərzində kabus görmə tezliyi artır və bununla paralel olaraq depressiya və təşviş pozuntularına rastgəlmə ehtimalı yüksəlir. Yuxular, xüsusilə də kabuslar, travmadan sonrakı stress pozuntusu ilə yanaşı, depressiya ilə də sıx əlaqəlidir.
Yuxu yozdurmaq nə dərəcədə doğrudur?
Yuxularla bağlı məlumatların böyük hissəsi yuxu hesabatları və sorğular vasitəsilə toplanır. Yuxular son dərəcə müxtəlifdir, lakin insanlar arasında geniş yayılmış ümumi yuxu mövzuları da mövcuddur. Bunlara özünü məktəbdə görmək, kimdənsə qaçmaq, yıxılmaq, gecikmək, uçmaq və cinsi məzmunlu yuxular daxildir. Ən çox rast gəlinən kabus mövzuları isə fiziki hücum, insanlararası münaqişələr, aciz vəziyyətə düşmək və uğursuzluq hissidir. Tədqiqatçılar qorxu hissinin kabus və pis yuxularda ən geniş yayılmış duyğu olduğunu bildirirlər.
Son dövrlərdə Yaponiyada alimlər “neyron kodlarının açılması” adlı metod vasitəsilə yuxulardakı vizual məzmunu müəyyən etməyə çalışırlar. Bu üsulla tədqiqatçılar insanların beyin fəaliyyətinə əsaslanaraq yuxuların vizual məzmununu təxminən 75–80% dəqiqliklə proqnozlaşdıra bilirlər.
Yuxuların əsas növləri
Yuxular kabuslar, təkrarlanan yuxular və lucid (aydın) yuxular da daxil olmaqla müxtəlif siniflərə bölünür. Onlardan bəziləri aşağıdakılardır:
Kabuslar
Kabuslar qorxu yaradan və insanın yuxudan oyanması ilə nəticələnə bilən yuxular kimi xarakterizə olunur. “Pis yuxular” isə kabuslarla müqayisədə daha az qorxuducu sayılır. Əksər insanlar həyatları boyunca çox az sayda kabus görür. Araşdırmalara əsasən, insanların yalnız 5 faizi həftədə bir dəfə kabus görür.
Kabuslara stres, emosional gərginlik və travmalar daxil olmaqla müxtəlif amillər səbəb ola bilər. Onlar bəzi dərmanların yan təsiri kimi, eləcə də narkotik və alkoqol istifadəsi, müxtəlif xəstəliklər nəticəsində də ortaya çıxa bilər. Kabuslar yuxusuzluq, xroniki yorğunluq, depressiya və təşviş pozuntuları kimi digər yuxu problemlərinə də yol aça bilər. Araşdırmalar göstərir ki, miqren, yuxu apnesi və klinik depressiya diaqnozu olan şəxslərin kabus görmə ehtimalı daha yüksəkdir.
Yuxuda qorxu - gecə terroru
Yuxuda qorxu və ya gecə terroru qorxuducu yuxu növlərindən biridir. Hər ikisi yuxunu pozsa da, gecə terroru ilə kabus eyni anlayış deyil. Gecə terroru yuxu zamanı baş verən qəfil qorxu tutmalarıdır. Bu zaman qışqırma və fiziki hərəkətlər (məsələn, yataqdan düşmə) müşahidə oluna bilər.
Araşdırmalara görə, gecə terroru REM-dən kənar yuxu mərhələsində, kabuslar isə REM yuxusu zamanı baş verir. Gecə terroru böyüklərdə də görülsə də, daha çox 3-12 yaş arası uşaqlarda rast gəlinir. Yuxugəzmə kimi, gecə terroruna da genetik meyillilik mümkündür. Həmçinin uşaqlarda müşahidə edilən yuxu apnesi ilə gecə terroru arasında əlaqənin olduğu sübut edilib.
Təkrarlanan yuxular
Təkrarlanan yuxular müəyyən fasilələrlə eyni məzmunun yenidən görülməsi ilə xarakterizə olunur. Araşdırmalara görə, bu tip yuxular adi yuxularla müqayisədə daha narahatedici olur və həm uşaqlarda, həm də böyüklərdə psixoloji problemlərlə əlaqəli ola bilər.
Lucid (aydın) yuxular
Lucid yuxular yuxuların ən maraqlı növlərindən sayılır. Bu yuxularda insan yuxu gördüyünün fərqində olur və yuxu davam edərkən baş verənləri qismən idarə edə bilir. Araşdırmalar göstərir ki, lucid yuxular beynin daha yüksək aktivliyi ilə əlaqəlidir. Bu cür yuxular görən insanların beyin dalğalarının tezliyi digərlərinə nisbətən daha yüksək olur.
