Dərman şirkətlərinin 2019-cu ildə “təslim olduğu” dövr geridə qalıb. Bu gün elm dünyası demensiyaya qarşı genişmiqyaslı hücuma keçib. Tədqiqatçılar toksik zülalları üç dəfə daha sürətli təmizləyən və hətta ev şəraitində tətbiq edilə biləcək yeni nəsil müalicə üsullarını inkişaf etdirir. Gen terapiyasından tutmuş innovativ dərmanlara qədər bir çox sahədə ciddi irəliləyişlər var.
2019-cu ilin sonlarında demensiya tədqiqatları sahəsində vəziyyət olduqca pessimist idi. III faza klinik sınaqların çoxu uğursuzluqla nəticələnmiş, bu isə dünyanın aparıcı altı əczaçılıq şirkətinin nevroloji tədqiqat proqramlarını dayandırmasına səbəb olmuşdu.
Şirkətlər artan xərcləri əsas gətirərək Alzheimer və digər demensiya növləri üçün effektiv müalicə tapma ehtimalının çox aşağı olduğunu bildirmişdilər.
Bu gün isə vəziyyət tam fərqlidir. Baxmayaraq ki, alimlər amiloid lövhələrini təmizləyən lekanemab və donanemab kimi dərmanların klinik baxımdan gözlənilən qədər böyük fayda vermədiyini bildirirlər, ümumi elmi optimizm yenidən artıb.
Harvard Tibb Məktəbinin genetika və nevrologiya professoru Bruce Yankner deyib:
“İki səviyyədə optimistəm. Birincisi, Alzheimer xəstəliyinin əsas səbəblərini müəyyən etmək və müalicə etmək üçün texnologiya sürətlə inkişaf edir. İkincisi isə erkən diaqnostika üçün qan biomarkerlərimiz var və bu, həm müalicə, həm də klinik sınaqlar üçün çox vacibdir.”
1. Müalicələrin yan təsirlərini azaltmaq mümkündür
Lekanemab və donanemab kimi dərmanların əsas məqsədi Alzheimer xəstəliyində neyronların ölümünə səbəb olan amiloid zülalının toksik formalarını beyindən təmizləməkdir.
Lakin hazırkı araşdırmalar göstərir ki, problem təkcə amiloidin təmizlənməsi deyil, onun daha sürətli şəkildə azaldılmasıdır.
Hazırda III faza sınaqları davam edən “remternetug” adlı yeni antikor dərmanı böyük ümidlər yaradır. İlkin nəticələrə görə, bu dərman amiloidi daha qısa müddətdə təmizləyə bilir.
Alzheimer Cəmiyyətinin tədqiqat direktoru Richard Oakley deyib:
“Əsas məsələ nə qədər amiloid təmizləmək deyil, bunu nə qədər tez etməkdir.”
Digər bir dərman - “trontinemab” daha aşağı dozada tətbiq oluna bildiyi üçün daha təhlükəsiz və əlçatan ola bilər.
Alimlər həmçinin gələcəkdə bu dərmanların xəstəxana deyil, ev şəraitində (dəri altı inyeksiya ilə) tətbiqini mümkün etməyə çalışırlar.
2. Yeni dərmanların hazırlanması davam edir
Tədqiqatlar göstərir ki, Alzheimer yalnız bir mexanizmə bağlı deyil və çoxsaylı səbəblərdən yaranır. Buna görə də “kombinə edilmiş müalicə” daha real yanaşma hesab olunur.
Hazırda dünya üzrə 180-dən çox klinik sınaqda 130-dan artıq dərman test edilir. Bəzi dərmanlar tau zülalını, digərləri isə iltihabı və beyin qan dövranını hədəfləyir.
3. Alzheimerin daha erkən diaqnozu mümkündür
Yeni qan testləri (p-tau217 biomarkeri) Alzheimer riskini erkən mərhələdə müəyyən edə bilir.
Bu, xəstəliyin simptomlar başlamadan əvvəl qarşısının alınmasına imkan yarada bilər.
4. Gen terapiyası yeni ümidlər yaradır
Huntington xəstəliyində aparılan gen terapiyası sınaqları xəstəliyin gedişini 75%-ə qədər yavaşlada bilib.
Alimlər bu yanaşmanın Alzheimer üçün də tətbiq oluna biləcəyini düşünürlər.
5. Sağlam həyat tərzi beyni qoruyur
Araşdırmalar göstərir ki, düzgün qidalanma, fiziki aktivlik, eşitmə cihazlarının istifadəsi və zehni məşqlər demensiya riskini azalda bilər.
ABŞ-də aparılan böyük tədqiqatlarda (POINTER layihəsi) bu yanaşmaların koqnitiv funksiyaları yaxşılaşdırdığı sübut olunub.
6. Peyvəndlər və immun sisteminin rolu
Bəzi tədqiqatlar göstərir ki, qrip və zona peyvəndləri demensiya riskini azalda bilər.
Məsələn, illik qrip peyvəndi demans riskini 20–40% azalda bilər.
Alimlər bildirirlər ki, demensiya artıq “ümidsiz xəstəlik” kimi deyil, müxtəlif istiqamətlərdən müalicə oluna bilən kompleks bir problem kimi qiymətləndirilir. Gələcəkdə həm erkən diaqnoz, həm gen terapiyası, həm də kombinə edilmiş müalicələr xəstəliyin qarşısını almaqda həlledici rol oynaya bilər.
