İlk silah fabrikini qurdu, amma məzarı boş qaldı
Nuri Killigil, digər adı ilə Nuri Paşa - Ənvər Paşanın qardaşı, Türkiyənin ilk yerli silah fabrikinin qurucusu və Bakının xilaskarı kimi tanınan sərkərdə - 2 mart 1949-cu ildə baş verən şübhəli ölümünə qədər həyatını qəhrəmanlıq salnaməsinə çevirib.
Sherg.az xəbər verir ki, ingilisləri məğlub edən Nuri Paşa bu gün İsrail dövləti ilə bağlı iddialar fonunda yarımçıq qalmış böyük qəhrəmanlığı ilə xatırlanır. Fələstin, Qafqaz və Türkiyə torpaqlarında iz qoymuş bu şəxsiyyətin müəmmalı ölümü hələ də suallar doğurur.
“Məğlubedilməz” deyilən qüvvə türklərdən qaçdı
I Dünya müharibəsi dövründə ingilislər müxtəlif bölgələrdən seçilmiş elit hərbçilərdən ibarət “Dunsterforce” adlı xüsusi birlik yaratmışdı. Bu qüvvəyə general Lionel Dunsterville rəhbərlik edirdi. Məqsəd Qafqazdakı strateji neft ehtiyatlarını və nəqliyyat xətlərini qorumaq idi.
1917-ci ildə Rusiyada baş verən inqilabdan sonra bölgədə yaranan boşluq ingilisləri narahat etmişdi. Onlar həm bolşeviklərə, həm də Osmanlı qüvvələrinə qarşı mövqe tutmaq istəyirdi. Lakin qarşılarında gözlədiklərindən daha güclü bir qüvvə var idi.
Nuri Paşa, Qafqaz İslam Ordusu ilə Azərbaycanda rus və erməni silahlı dəstələrinə qarşı əməliyyatlara başladı. Bu ordu Osmanlı, azərbaycanlı və Dağıstanlı döyüşçülərdən ibarət idi. Qısa müddətdə geniş dəstək qazanan bu qüvvə ingilislərin planlarını alt-üst etdi.
Bakının xilası və böyük hörmət
1918-ci ildə Bakının azad olunması ilə nəticələnən əməliyyatlar Nuri Paşanı bölgədə əfsanəvi fiqura çevirdi. O, Azərbaycanda böyük hörmət və sevgi ilə qarşılanırdı. Bakıda Təzəpir məscidində xalqa müraciət etmiş, həmin minbər bu gün də onun adı ilə tanınır.
Lakin Mondros müqaviləsindən sonra Qafqaz İslam Ordusu geri çəkilməyə məcbur oldu və Nuri Paşa ingilislər tərəfindən həbs edildi. Daha sonra isə yerli əhalinin köməyi ilə qaçırıldı.
Türkiyənin ilk yerli silah fabriki
Müharibədən sonra bir müddət Almaniyada yaşayan Nuri Killigil 1938-ci ildə Türkiyəyə qayıtdı. İstanbulun Zeytinburnu rayonunda aldığı müəssisəni silah istehsal edən fabrikə çevirdi. Burada tapança, sursat, qaz maskası və digər hərbi avadanlıqlar istehsal olunurdu.
1946-cı ildə fabriki genişləndirərək Sütlücəyə köçürdü və minaatan silahları ilə mərmilərinin istehsalına başladı. Bu istehsal həm Türkiyə, həm də Fələstin üçün strateji əhəmiyyət daşıyırdı.
3 partlayış və müəmmalı ölüm
2 mart 1949-cu ildə Sütlücədəki fabrikdə ard-arda 3 güclü partlayış baş verdi. Bu hadisə nəticəsində Nuri Paşa həyatını itirdi. Onun cəsədi tapılmadı, yalnız parçalanmış qalıqlar aşkar edildi və simvolik şəkildə dəfn olundu.
Rəsmi versiyaya görə bu hadisə qəza idi. Lakin bir çoxları bunu yeni qurulan İsrail dövlətinin kəşfiyyatı tərəfindən həyata keçirilmiş sui-qəsd kimi qiymətləndirir.
İsrailin tanınması ilə bağlı iddialar
Partlayışdan qısa müddət sonra Türkiyə hökuməti İsrail dövlətini rəsmi olaraq tanıdı. Bu qərar həmin dövrdə mübahisələrə səbəb oldu və bəzi iddialara görə, hadisələr arasında əlaqə ola biləcəyi irəli sürüldü.
Məzarı boş qalan qəhrəman
Nuri Killigilin cənazəsi Edirnekapı Şəhidliyində dəfn olunsa da, onun məzarı simvolik hesab olunur. Çünki nəşi tam şəkildə tapılmayıb.
O, həm hərbi, həm də sənaye sahəsində Türkiyənin inkişafına töhfə verən ilk şəxslərdən biri kimi tarixə düşüb. Bu baxımdan onu ilk təyyarə fabrikinin qurucusu Nuri Dəmirdağ ilə də müqayisə edirlər.
Nuri Paşanın həyatı qəhrəmanlıq, mübarizə və müəmmalı sonluqla yadda qalıb. Onun ölümü ilə bağlı suallar isə bu günə qədər tam cavab tapmayıb.
