ABŞ Prezidenti Donald Trampın İranla bağlı ardıcıl ziddiyyətli açıqlamaları bir daha göstərir ki, Vaşinqton-Tehran münasibətlərində əsas problem təkcə razılaşmanın məzmunu deyil, ümumiyyətlə “razılaşma” anlayışının özü üzərində ortaq dilin olmamasıdır. Bir gün “irəliləyiş var” mesajı, ertəsi gün “İranla anlaşmaq mümkün deyil” tonuna keçid diplomatiyadan çox siyasi mesaj mexanizminə bənzəyir.
Burada diqqət çəkən əsas məqam odur ki, tərəflər artıq yalnız masa arxasında deyil, həm də ictimai rəy qarşısında danışırlar. Yəni danışıqların real məzmunundan çox, onun necə təqdim edilməsi ön plana keçir. Bu isə klassik diplomatik prosesdən çıxıb “informasiya müharibəsi” müstəvisinə keçidin göstəricisidir.
Razılaşma var, yoxsa yoxdur?
Son açıqlamalar fonunda ən böyük sual budur: doğrudanmı hansısa memorandum və ya çərçivə sənədi mövcuddur, yoxsa bu, sadəcə siyasi testlərdir? ABŞ mediasının “razılaşdırılmış layihə” iddiası ilə Trampın açıq təkzibi arasında ciddi boşluq var. Bu boşluq isə adətən iki ehtimaldan birini gücləndirir: ya danışıqlar koordinasiyasız aparılır, ya da tərəflər şüurlu şəkildə fərqli mənzərə formalaşdırır.
Hər iki halda nəticə eynidir: etimad dərinləşmir, əksinə zəifləyir.
Etimad böhranı diplomatiyanı əvəz edir
İran-ABŞ münasibətlərində uzun illərdir əsas problem məhz etimad çatışmazlığıdır. Lakin hazırkı mərhələdə bu artıq sadəcə diplomatik maneə deyil, prosesin özünü müəyyən edən əsas faktora çevrilib. Tərəflərin bir-birinin açıqlamalarını dərhal təkzib etməsi göstərir ki, kommunikasiya kanalları ya zəif işləyir, ya da ümumiyyətlə siyasi nəzarət altında fərqli məqsədlərlə istifadə olunur.
Bu şəraitdə danışıqların məzmunu ikinci plana keçir, əsas məsələ isə “kim daha inandırıcı görünür” yarışına çevrilir.
Hörmüz boğazı: riskli paralel xətt
Hörmüz boğazı ətrafında baş verən insidentlərin danışıqlarla eyni vaxtda gündəmə gəlməsi vəziyyəti daha da gərginləşdirir. Enerji daşımaları üçün həyati əhəmiyyət daşıyan bu bölgədə hər hərbi və ya yarımhərbi hadisə siyasi danışıqların atmosferini birbaşa zədələyir.
Bu isə diplomatiyanın “masa arxası məntiqini” zəiflədir və təhlükəsizlik risklərini artırır.
Hazırkı mərhələdə ABŞ və İran arasında gedən proses klassik razılaşma danışıqlarından çox, paralel narrativlərin toqquşmasına bənzəyir. Bir tərəf irəliləyiş görüntüsü yaratmağa çalışırsa, digər tərəf bunu təkzib etməklə mövqeyini sərtləşdirir.
Nəticədə ortaya çıxan mənzərə budur: hələlik ortada sabit razılaşma yox, dəyişkən bəyanatlar və artan etimadsızlıq var.
