- “Yüz il əvvəl Bakıda başlayan ideya bu gün Türk dünyasını birləşdirir”
- “2026-cı il Türk dünyası üçün əlamətdar dönüş nöqtəsidir”
Türk dünyasının ortaq tarixi, dili və mədəni irsi son illərdə yalnız elmi araşdırmaların deyil, həm də mədəni diplomatiyanın əsas mövzularından birinə çevrilib. Bu baxımdan 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkologiya Qurultayının 100 illiyinin qeyd olunması və bu münasibətlə təşkil edilən "Türk Dünyası Həftəsi" ortaq kimlik, elmi əməkdaşlıq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu yubiley həm keçmişin elmi irsini yenidən gündəmə gətirir, həm də Türk dünyasının ortaq gələcəyinə dair yeni baxışların formalaşmasına töhfə verir.
Beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Mehmet Gökhan Özçubukçu "Türk Dünyası Həftəsi" ilə bağlı Sherg.az-ın suallarını cavablayıb:
-Birinci Türkologiya Qurultayının 100 illiyini və bu münasibətlə Bakıda keçirilən "Türk Dünyası Həftəsi"ni necə qiymətləndirirsiniz?
-Yüz il əvvəl Bakıda təməli qoyulan birlik ideyası bu gün də Türk dünyasını bir araya gətirir. Türk dünyasının müasir fikir tarixinə istiqamət verən inkişaflara nəzər saldıqda görünür ki, bəzi toplantılar təkcə keçirildiyi dövrə deyil, sonrakı nəsillərə də yol göstərib. 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkologiya Qurultayı da bu baxımdan sadəcə akademik tədbir deyil. O, ortaq tarix, dil və mədəniyyət anlayışının elmi əsaslarla araşdırıldığı ilk beynəlxalq platformalardan biri olub. Tərkibində Türkiyənin də olduğu müxtəlif ölkə və bölgələrdən alimləri eyni çətir altında birləşdirən bu qurultay, türkologiya sahəsində aparılan tədqiqatların inkişafına mühüm töhfə verməklə yanaşı, ortaq mədəni şüurun formalaşmasına da zəmin yaradıb.
Aradan keçən yüz il ərzində dünya siyasəti, beynəlxalq sistem və Türk dünyasının daxilində mövcud olan şərait böyük ölçüdə dəyişib. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra müstəqillik qazanan Türk respublikaları yalnız öz dövlət strukturlarını qurmaqla kifayətlənməyiblər. Onlar eyni zamanda ortaq tarixi bağlarını yenidən görünən və hiss olunan hala gətirəcək institusional mexanizmlər formalaşdırmağa başlayıblar. Bu prosesdə təhsil, mədəniyyət, elm və diplomatiya sahələrində inkişaf etdirilən əməkdaşlıqlar vaxtilə fikir səviyyəsində irəli sürülmüş məqsədlərin zaman keçdikcə konkret layihələrə çevrilməsinə şərait yaradıb.
Məhz buna görə də Birinci Türkologiya Qurultayının yüz illiyinin Bakıda "Türk Dünyası Həftəsi" çərçivəsində geniş tərkibli tədbirlərlə qeyd olunması yalnız tarixi bir ildönümünün qeyd edilməsi kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu təşkilat bir tərəfdən ortaq yaddaşın yaşadılmasına xidmət edir, digər tərəfdən isə Türk dünyasının gələcəyinə dair güclü mesajlar verir. Konfranslar, akademik sessiyalar, mədəni proqramlar və elmi görüşlər ortaq dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində nümayiş etdirilən siyasi və mədəni iradənin göstəricisidir.
Bu gün mədəni diplomatiya beynəlxalq münasibətlərin mühüm alətlərindən birinə çevrilib. Ortaq tarix, dil və mədəniyyət amilləri dövlətlərarası siyasi münasibətlərin sosial təməlini daha da möhkəmləndirir. "Türk Dünyası Həftəsi"nin də bu yanaşma əsasında təşkil olunması Türk dövlətləri arasında rəsmi münasibətlərin, akademik və mədəni qarşılıqlı əlaqələrin də inkişafına verilən əhəmiyyəti nümayiş etdirir.
-Azərbaycan və Türkiyə prezidentlərinin tədbirlə bağlı mesajlarında hansı əsas məqamlar ön plana çıxdı?
-Tədbir münasibətilə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın ünvanladığı mesajlar bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Hər iki liderin çıxışları nəzərdən keçirildikdə, fərqli ifadələrdən istifadə olunsa da, ortaq yanaşmanın mövcud olduğu aydın görünür. Bu yanaşmanın mərkəzində tarixi irsin qorunması, mədəni bağların möhkəmləndirilməsi və Türk dünyasının ortaq gələcəyinin qurulması dayanır.
Prezident İlham Əliyev müraciətində 1926-cı ildə Bakıda keçirilən qurultayın türk xalqlarının mədəni və mənəvi dirçəlişində mühüm rol oynadığını vurğulayıb və bu tədbirin sivilizasiya baxımından mühüm nəticələr doğurduğunu bildirib. Onun "mədəni və mənəvi dirçəliş" anlayışını ön plana çıxarması türkologiya tədqiqatlarını yalnız akademik araşdırmalar kimi deyil, ortaq kimliyin qorunması və tarixi şüurun gücləndirilməsi baxımından da qiymətləndirdiyini göstərir.
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan isə ortaq tarix, ortaq mədəniyyət və ortaq sivilizasiya irsinin Türk dünyasını gələcəyə aparacaq ən mühüm güc mənbələrindən biri olduğunu vurğulayıb. Onun "Türk əsri" vizyonu çərçivəsində səsləndirdiyi fikirlər mədəni yaxınlığın institusional əməkdaşlıqlarla dəstəklənməsinin vacibliyini ön plana çıxarır. İsmayıl Qaspıralının "Dildə, fikirdə, işdə birlik" ideyasına istinad etməsi isə yüz il əvvəl irəli sürülən idealların bu gün də aktuallığını qoruduğunu göstərir.
Hər iki liderin mesajları birlikdə qiymətləndirildikdə görünür ki, İlham Əliyev daha çox tarixi davamlılığın və mədəni yaddaşın qorunmasına diqqət yetirir, Rəcəb Tayyib Ərdoğan isə həmin irsin gələcək əməkdaşlıqlar üçün yeni dinamizm yaratdığını vurğulayır.
-Bu yubileyin Türk dünyasının gələcəyi baxımından əhəmiyyəti nədir?
-Bakıda keçirilən "Türk Dünyası Həftəsi" yüz il əvvəl keçirilmiş Birinci Türkologiya Qurultayının daha geniş çərçivədə dəyərləndirilməsinə imkan yaradır. Elmi fəaliyyətlərlə mədəni proqramların eyni platformada bir araya gətirilməsi ortaq irsin təkcə keçmişə aid olmadığını, gələcəyin qurulmasında da mühüm rol oynadığını göstərir.
Son illərdə Türk dünyasında akademik əməkdaşlıqların genişlənməsi, ortaq tədqiqat layihələrinin artması, universitetlər arasında əlaqələrin güclənməsi və ortaq əlifba istiqamətində əldə olunan irəliləyişlər yüz il əvvəl irəli sürülmüş ideyaların bu gün yenidən həyata keçdiyini göstərir. Mədəni diplomatiya beynəlxalq münasibətlərin mühüm alətlərindən birinə çevrilib və ortaq tarix, dil, mədəniyyət dövlətlərarası münasibətlərin sosial təməlini daha da möhkəmləndirir.
Bu prosesdə Bakının simvolik rolu ayrıca diqqətə layiqdir. Bir əsr əvvəl türkologiyanın beynəlxalq səviyyədə müzakirə olunduğu şəhər olan Bakı bu gün də Türk dünyasının elmi və mədəni görüşlərinə ev sahibliyi edərək tarixi missiyasını davam etdirir.
Yüz il əvvəl Bakıda atılan elmi addımların bu gün də yeni müzakirələrə ilham verməsi Birinci Türkologiya Qurultayının sadəcə keçmişə aid bir xatirə olmadığını göstərir. Əksinə, bu tarixi irs ortaq yaddaşı yaşadan və gələcəyə yönəlmiş yeni baxışların formalaşmasına töhfə verən canlı istinad nöqtəsi olaraq qalır. Bu baxımdan 2026-cı il türkologiya tarixində Türk dünyasının ortaq mədəni üfüqünü yenidən dəyərləndirdiyi əlamətdar dönüş nöqtəsidir.
