Azərbaycanın ictimai-siyasi, elmi və pedaqoji fikir tarixində elə şəxsiyyətlər vardır ki, onların fəaliyyəti yalnız bir peşə sahəsi ilə məhdudlaşmır, bütövlükdə cəmiyyətin intellektual inkişafına təsir göstərir. Azərbaycan təhsilinin inkişafında mühüm xidmətləri olan görkəmli alim, pedaqoq, elm və təhsil təşkilatçısı, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor Misir Mərdanov da belə ziyalılardandır. Onun elmi-pedaqoji və idarəçilik fəaliyyəti Azərbaycan təhsil tarixinin müxtəlif mərhələləri ilə sıx bağlı olmuşdur.
Elmə aparan yol
Misir Mərdanov 3 oktyabr 1946-cı ildə Qərbi Azərbaycanın İcevan rayonunun Göyərçin kəndində ziyalı ailəsində doğulmuşdur. 1954-1961-ci illərdə İcevan rayonunun Salah kənd 7-illik məktəbində ilk təhsilini almağa başlamış, 1964-cü ildə isə Bakı şəhərindəki 49 nömrəli orta məktəbi eksternat yolu ilə bitirərək, elə həmin ildə Azərbaycan Dövlət Universiteti Mexanika-riyaziyyat fakültəsinin riyaziyyat şöbəsinə qəbul olunmuşdur.
1969-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Mexanika-riyaziyyat fakültəsinin riyaziyyat şöbəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş və həmin ilin sentyabr-noyabr aylarında Həsən bəy Zərdabi adına Kirovabad (indiki Gəncə Dövlət Universiteti) Pedaqoji İnstitutunun Riyazi analiz kafedrasında baş laborant vəzifəsində işləmişdir.
Misir Mərdanov 1970-1972-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin əyani aspiranturasında təhsil alaraq elmi fəaliyyətə başlamış, 1973-cü ildə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Müdafiə Şurasında “İnteqro-diferensial tənliklər sistemi üçün optimal idarəetmə nəzəriyyəsinin bəzi məsələləri” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək fizika-riyaziyyat elmləri namizədi elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür. Misir Mərdanov sonrakı illərdə fundamental elmi araşdırmalar aparmış və riyaziyyat sahəsində öz tədqiqat istiqamətini formalaşdırmışdır.
1974-cü ildə (1 fevral - 24 sentyabr) ADU-nun Həndəsə kafedrasında assisstent, həmin ildən (24 sentyabrdan) 1980-ci il 4 dekabr tarixinə kimi sözügedən kafedrada baş müəllim vəzifəsində çalışmışdır. 1978-1989-cu illərdə ADU-nun Mexanika-riyaziyyat fakültəsinin dekan müavini vəzifəsində işləmişdir. 1981-ci ildən (25 noyabr) 1989-cu ilə kimi ADU-nun Differensial və inteqaral tənliklər kafedrasının (1981-1989) dosenti vəzifəsində işləmişdir.
1986-1987-ci illərdə ADU-nun qəbul komissiyasının məsul katibi olmuş, daha sonra Xalq Təhsili Naziliyində Ali Təhsil İdarəsinin rəisi (1989-1991) vəzifəsində çalışmışdır. 1989-cu ildə doktorluq elmi dərəcəsini alan Misir Mərdanov artıq 1991-ci ildə Bakı Dövlət Universiteti “İdarəetmə nəzəriyyəsinin riyazi üsulları” kafedrasının professoru vəzifəsinə seçilmişdir.
Misir Mərdanovun həyat və yaradıcılıq yolu Azərbaycan elmi mühitinin mühüm mərhələləri ilə səsləşir. Alimin elmi yaradıcılığında riyaziyyatın müxtəlif istiqamətləri üzrə aparılan araşdırmalar xüsusi yer tutur. Onun elmi əsərləri yalnız nəzəri problemlərin araşdırılması baxımından deyil, həm də Azərbaycanda riyaziyyat elminin inkişafı və yeni elmi nəslin yetişdirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Professor Misir Mərdanovun elmi fəaliyyəti ilə pedaqoji fəaliyyəti bir-birindən ayrılmazdır. Çünki onun üçün elm yalnız nəzəri biliklər sistemi deyil, həm də gələcək nəsillərə ötürülən mənəvi və intellektual sərvətdir.
Təhsil idarəçiliyində mühüm mərhələ
1991-1992-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Xalq Təhsili Nazirinin müavini vəzifəsində çalışmış, Prezidentin Sərəncamı (1992) ilə Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyasının fərdi tərkibinə daxil edilmiş, 1992-1996-cı illərdə M.Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universitetinin tədris işləri üzrə prorektoru, eyni zamanda 1996-1997-ci illərdə M.Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universitetinin rektoru vəzifəsini müvəqqəti olaraq, sonra isə (1997-1998) BDU-nun rektoru vəzifəsini icra etmişdir.
Misir Mərdanovun fəaliyyətinin ən mühüm istiqamətlərindən biri Azərbaycan təhsil sisteminin idarə olunması ilə bağlıdır. O, Azərbaycan Respublikasının təhsil naziri (1998-2013) kimi uzun illər ölkənin təhsil siyasətinin formalaşdırılması və həyata keçirilməsi prosesində iştirak etmişdir. Bu dövr Azərbaycan təhsil sistemində mühüm dəyişikliklərin baş verdiyi mərhələ kimi xarakterizə olunur. Təhsil müəssisələrinin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi, tədrisin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, dərslik təminatının yaxşılaşdırılması, təhsil sistemində müasir yanaşmaların tətbiqi və beynəlxalq təcrübədən istifadə kimi məsələlər həmin dövrün əsas istiqamətlərindən olmuşdur. Təhsil naziri vəzifəsində çalışdığı illər ərzində Misir Mərdanovun qarşısında yalnız inzibati vəzifələr deyil, həm də böyük intellektual məsuliyyət dayanırdı. Çünki təhsil siyasəti yalnız məktəb və universitetlərin fəaliyyəti ilə məhdudlaşmır; o, cəmiyyətin gələcək inkişaf modelinin formalaşmasına birbaşa təsir göstərir.
Alim və pedaqoq şəxsiyyəti
Misir Mərdanovun elmi-pedaqoji portretinin mühüm cəhətlərindən biri onun müəllimlik fəaliyyətinə xüsusi önəm verməsidir. Azərbaycan elminin inkişafı üçün yalnız yeni elmi nəticələr əldə etmək deyil, həmin nəticələri gələcək nəslə ötürmək də vacibdir.
Professorun yetişdirdiyi alim və mütəxəssislər, onun rəhbərliyi və elmi məsləhətləri ilə aparılan tədqiqatlar bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Alim şəxsiyyətinin böyüklüyü həm də özündən sonra gələn elmi nəslin formalaşmasına verdiyi töhfə ilə ölçülür.
Bu mənada Misir Mərdanovun fəaliyyəti Azərbaycan riyaziyyat elminin inkişafında varislik ənənəsinin qorunmasına xidmət edən mühüm amillərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Tarixə və elmi irsə münasibət
Misir Mərdanovun yaradıcılığında Azərbaycan elm və təhsil tarixinin öyrənilməsi də mühüm yer tutur. O, müxtəlif dövrlərdə Azərbaycan elminin inkişafında xidmətləri olmuş alimlərin həyat və fəaliyyətinin araşdırılmasına, onların elmi irsinin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xüsusi diqqət yetirmişdir. Ədalət Tahirzadə ilə birlikdə müəllifi olduğu “1920-ci ilədək ali məktəblərdə oxumuş azərbaycanlılar” adlı çoxcildli ensiklopedik soraq kitabı xüsusilə diqqəti cəlb edir. Müəlliflər Bakıdan başqa Moskva, Sankt-Peterburq, Qazan, Saratov, Kiyev, Xarkov, Odessa, Tallinn, Tiflis... kimi şəhərlərdəki mərkəzi arxivlərdə uzunmüddətli gərgin araşdırmalar apardıqdan sonra oradan gətirdikləri zəngin məlumatlar, sənədlər əsasında qələmə alınmış bu çoxcildli nəşrdə çar, Cümhutiyyət və sovet dönəmində nəşr olunmuş çoxlu qəzet-jurnal materialları da ilk dəfə elmi dövriyyəyə cəlb edilib və nəticədə 1920-ci ilədək əsasən Rusiya və Avropanın ali məktəblərində oxumuş xeyli sayda soydaşlarımız haqqında ən dəqiq və geniş enisklopedik-sorğu kitabı yaradıblar.
Bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlar Azərbaycan elminin yalnız ayrı-ayrı alimlərin bioqrafiyalarından ibarət olmadığını, onun çoxəsrlik intellektual ənənələrə söykəndiyini göstərir. Milli elm tarixinin öyrənilməsi isə öz növbəsində gənc nəslin elmə, təhsilə və ziyalılıq dəyərlərinə münasibətinin formalaşmasına təsir göstərir.
Azərbaycan təhsil tarixində izi
Misir Mərdanovun fəaliyyətinə nəzər salarkən bir məqam xüsusi diqqət çəkir: onun elmi fəaliyyətini dövlət idarəçiliyi, pedaqoji fəaliyyətini isə maarifçilik missiyası ilə birləşdirməsi.
Alim, müəllim və təhsil təşkilatçısı kimi keçdiyi yol müxtəlif istiqamətləri özündə birləşdirir. Bu istiqamətlərin hər birində əsas məqsəd elmin və təhsilin inkişafına xidmət etmək olmuşdur.
Azərbaycanın müstəqillik illərində təhsil sisteminin qarşısında yeni vəzifələr meydana çıxmışdı. Milli təhsil modelinin formalaşdırılması, dünya təhsil məkanına inteqrasiya, müasir tədris metodlarının tətbiqi və təhsilin cəmiyyətin sosial-iqtisadi inkişafındakı rolunun gücləndirilməsi həmin prosesin mühüm istiqamətlərini təşkil edirdi.
Belə bir tarixi mərhələdə təhsil sisteminə rəhbərlik etmək böyük məsuliyyət tələb edirdi. Misir Mərdanovun həmin proseslərdə iştirakı onun Azərbaycan təhsil tarixindəki yerini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biridir.
80 il – elmə və təhsilə həsr olunmuş ömür
İnsanın 80 illik ömür yolu zaman baxımından uzun bir mərhələdir. Lakin elm adamının həyatını yalnız yaşadığı illərin sayı ilə ölçmək mümkün deyil. Əsas məsələ həmin illərin elmə, təhsilə, cəmiyyətə və gələcək nəsillərə nə qazandırmasıdır.
Misir Mərdanovun 80 illik yubileyi də məhz bu baxımdan əlamətdardır. Bu yubiley Azərbaycan elminə və təhsilinə həsr edilmiş çoxillik fəaliyyətin yekunlarına nəzər salmaq, görülmüş işləri qiymətləndirmək və gələcək nəsillər üçün elmi-pedaqoji irsin əhəmiyyətini bir daha vurğulamaq baxımından mühüm hadisədir.
Onun elmi əsərləri, pedaqoji fəaliyyəti, təhsil idarəçiliyindəki təcrübəsi və Azərbaycan elm tarixinin öyrənilməsi istiqamətində gördüyü işlər bütövlükdə milli intellektual xəzinənin bir hissəsidir.
Ziyalılıq missiyası
Hər bir elm adamının fəaliyyətini xarakterizə edən əsas meyarlardan biri onun öz peşə sərhədlərini aşaraq cəmiyyətə təsir göstərə bilməsidir. Misir Mərdanovun fəaliyyəti də bu baxımdan çoxşaxəlidir.
Alim üçün elm axtarış, müəllim üçün bilik ötürmək, təhsil təşkilatçısı üçün isə gələcəyin insan kapitalını formalaşdırmaq missiyası daşıyır. Bu üç istiqamətin bir şəxsiyyətin fəaliyyətində birləşməsi onun elmi və ictimai portretini daha da zənginləşdirir.
Bu gün Azərbaycan təhsilinin və elminin qarşısında yeni çağırışlar dayanır. Rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, beynəlxalq elmi əməkdaşlıq, yeni təhsil modelləri və bilik iqtisadiyyatı təhsil sisteminin qarşısında yeni vəzifələr qoyur. Belə bir şəraitdə əvvəlki nəsillərin elmi-pedaqoji təcrübəsinin öyrənilməsi və yaradıcı şəkildə davam etdirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Misir Mərdanovun 80 illik yubileyi də bu baxımdan yalnız keçmişə nəzər salmaq deyil, həm də gələcəyə baxmaq üçün bir fürsətdir.
Nəticə etibarilə, Misir Mərdanovun ömür yolu Azərbaycan elm və təhsilinin inkişaf tarixinin mühüm səhifələrindən birini təşkil edir. Onun alim, pedaqoq və təhsil təşkilatçısı kimi fəaliyyəti müxtəlif nəsillərin elmi və pedaqoji yaddaşında özünəməxsus iz buraxmışdır. 80 illik yubiley münasibətilə onun həyat və yaradıcılığına nəzər salmaq həm bir ziyalının xidmətlərini ehtiramla yad etmək, həm də Azərbaycan elminin və təhsilinin keçdiyi yola nəzər salmaq deməkdir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamı (02 oktyabr, 2026-cı il) ilə Misir Mərdanovun “Şərəf” ordeni ilə təltif edilməsi dövlətimizin ən böyük diqqət və qayğısı kimi dəyərləndirilə bilər.
Elmə xidmət edən ömürlərin ən böyük mükafatı isə illərin deyil, yetişdirdiyi insanların, yaratdığı əsərlərin və cəmiyyətə qazandırdığı dəyərlərin uzunömürlü olmasıdır. Misir Mərdanovun 80 illik yubileyi də belə bir elmi-pedaqoji ömrün əlamətdar tarixidir.
Mahir Alıyev
