Yücel Karauz: ABŞ və Çin qlobal liderlik uğrunda rəqabətdə əsas güc mərkəzləridir
Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində güc balansı iqtisadi, hərbi, siyasi və texnoloji amillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. Qlobal güc mərkəzləri arasında rəqabətin dərinləşməsi, regional aktorların nüfuzunun artması və beynəlxalq təşkilatların dəyişən rolu dünya nizamının gələcək istiqamətləri ilə bağlı yeni müzakirələrə yol açır. Bu baxımdan, ayrı-ayrı dövlətlərin və beynəlxalq təşkilatların mövcud güc balansındakı mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onların iqtisadi, hərbi və siyasi potensialı qlobal güc mərkəzləri arasındakı münasibətlərə və dünya nizamının formalaşmasına birbaşa təsir göstərir.
Türkiyənin Azərbaycandakı keçmiş hərbi attaşesi, ehtiyatda olan general Yücel Karauz Sherg.az-a dəyişən dünya nizamından danışıb:
"ABŞ, Çin və Rusiyanın yaratdığı güc tarazlığını daha geniş çərçivədə dəyərləndirmək üçün qlobal və regional təşkilatlara, eləcə də yüksələn ölkələrə nəzər salmaq lazımdır. Bir aktorun “qütb” sayılması yalnız böyük iqtisadiyyata və ya güclü orduya malik olması ilə müəyyən edilmir. İqtisadi və texnoloji imkanlarını hərbi gücə, diplomatik təsirə və böhran dövründə müstəqil qərar qəbul edib həyata keçirmək qabiliyyətinə çevirməsi də vacibdir. Ölkələri və təşkilatları eyni meyarlarla dəyərləndirmək olmaz. Təşkilatın ümumi əhalisinin və iqtisadi həcminin böyük olması üzvlərinin birgə qərar qəbul edib bu qərarları həyata keçirə bilməsi demək deyil. Buna görə təşkilatların potensialını qiymətləndirərkən həm resursları, həm də üzvlər arasındakı uzlaşma və institusional koordinasiya nəzərə alınmalıdır. Avropa İttifaqı böyük vahid bazarı, inkişaf etmiş sənayesi, texnoloji imkanları və tənzimləyici təsiri ilə qütb olmaq üçün ən böyük institusional potensiala malik strukturlardan biridir. Bununla belə, üzv dövlətlərin xarici siyasət və müdafiə məsələlərində fərqli mövqeləri var. Aİ ümumi müdafiə imkanlarını və strateji fəaliyyət sərbəstliyini gücləndirməyə çalışır. Readiness 2030 planı da müdafiə hazırlığını artırmağı və 2030-cu ilədək 800 milyard avroyadək əlavə müdafiə xərclərinə imkan yaratmağı hədəfləyir. Aİ-nin qütbə çevrilməsi üzvlərinin ortaq iradə və imkanları nə dərəcədə birləşdirə bilməsindən asılıdır".
Ekspert bildirib ki, BRICS böyük əhalisi və iqtisadi çəkisi ilə qlobal nizamda təsirli platformadır:
"Hindistanın 2026-cı il sədrliyi ilə bağlı açıqlamada BRICS-in 11 ölkəni əhatə etdiyi, dünya əhalisinin təxminən 49,5 faizini, qlobal ÜDM-in 40 faizini və dünya ticarətinin 26 faizini təmsil etdiyi bildirilir. Bununla yanaşı, üzvlərin maraqları və xarici siyasət istiqamətləri fərqlidir. Ortaq müdafiə strukturu və vahid mərkəzdən qərarvermə mexanizmi yoxdur. Buna görə BRICS hazırda vahid qütbdən daha çox, qlobal idarəçilikdə çəkisini artırmağa çalışan çoxtərəfli platformadır. Üzvlük siyahısı və bəzi ölkələrin iştirak statusu ilə bağlı rəsmi mənbələr arasında fərqlər olduğundan, bu göstəricilər hansı üzvlük tərifinin əsas götürülməsindən asılı olaraq dəyişə bilər. NATO geniş hərbi imkanlara və kollektiv müdafiə sisteminə malik güclü ittifaqdır. Bununla belə, ABŞ-ın təşkilatdakı çəkisi həlledicidir. Buna görə NATO-nu ABŞ-dan müstəqil yeni qütbdən daha çox, ABŞ mərkəzli ittifaq strukturu kimi qiymətləndirmək daha məqsədəuyğundur. Avropanın müdafiə imkanlarını artırması gələcəkdə bu münasibətlərin tarazlığına təsir göstərə bilər. NATO-nun 32 üzvü var. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı Çin, Hindistan və Rusiyanı, eləcə də Avrasiya ölkələrini ortaq platformada birləşdirir. Təşkilatın 10 üzvü var. Üzvlərin təhlükəsizlik prioritetlərinin fərqli olması və Çin-Hindistan rəqabəti ortaq xarici siyasətin və inteqrasiya olunmuş hərbi imkanların formalaşmasını çətinləşdirir. ŞƏT Avrasiyada mühüm təhlükəsizlik və diplomatiya platformasıdır, lakin hazırda vahid qlobal qütb deyil".
Mütəxəssis qeyd edib ki, ASEAN Cənub-Şərqi Asiyada iqtisadi əməkdaşlıq, ticarət yolları və regional diplomatiya baxımından təsirli birlikdir:
"Timor-Lestenin 2025-ci ilin oktyabrında üzvlüyə qəbulundan sonra təşkilatın üzvlərinin sayı 11-ə çatıb. Üzvlərin təhlükəsizlik seçimlərinin fərqli olması və qərarların razılıq əsasında qəbul edilməsi təşkilatın sürətli və birgə fəaliyyət imkanlarını məhdudlaşdırır. ASEAN-ın yaxın perspektivdə əsas potensialı qlobal qütbə çevrilməkdən daha çox, regional mərkəz rolunu gücləndirməkdir.
İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı 57 üzvü ilə əhali, enerji resursları və strateji coğrafiya baxımından böyük ümumi potensiala malikdir. Lakin üzvlər arasındakı siyasi və təhlükəsizlik fərqləri birgə fəaliyyəti çətinləşdirir. Diplomatik koordinasiya və iqtisadi əməkdaşlıq dərinləşərsə, təşkilatın qlobal təsiri arta bilər. Hazırda isə bu potensial vahid güc mərkəzinə tam çevrilməyib.
Türk Dövlətləri Təşkilatı Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanı bir araya gətirir. Enerji, nəqliyyat, logistika və Orta Dəhliz əlaqələri mühüm strateji imkanlar yaradır. Ortaq bazar, müdafiə sahəsində koordinasiya və institusional dərinləşmə isə hələ inkişaf mərhələsindədir. Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində güc balansı iqtisadi, hərbi, siyasi və texnoloji amillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. Qlobal güc mərkəzləri arasında rəqabətin dərinləşməsi, regional aktorların nüfuzunun artması və beynəlxalq təşkilatların dəyişən rolu dünya nizamının gələcək istiqamətləri ilə bağlı yeni müzakirələrə yol açır. Bu baxımdan, ayrı-ayrı dövlətlərin və beynəlxalq təşkilatların mövcud güc balansındakı mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Onların iqtisadi, hərbi və siyasi potensialı qlobal güc mərkəzləri arasındakı münasibətlərə və dünya nizamının formalaşmasına birbaşa təsir göstərir. Təşkilatın təsiri siyasi yaxınlığı konkret iqtisadi, texnoloji və təhlükəsizlik əməkdaşlığına çevirmək qabiliyyətindən asılıdır".
Analitik IMF-in 2026-cı il proqnozlarına əsaslanan nominal ÜDM göstəricilərindən də danışıb:
"Müdafiə xərcləri üzrə sıralamalar isə SIPRI-nin 2025-ci il məlumatlarıdır. Göstəricilər müxtəlif illərə aid olduğundan onları dəqiq güc sıralaması kimi deyil, müqayisəli strateji mənzərə kimi qəbul etmək lazımdır. Hindistan 2026-cı il proqnozunda təxminən 4,06 trilyon dollarlıq ÜDM ilə dünyanın altıncı ən böyük iqtisadiyyatıdır. Əhalisi, böyümə potensialı, nüvə imkanları, kosmik proqramı və strateji müstəqillik siyasəti onu yeni qlobal qütb olmağa ən real namizədlərdən birinə çevirir. SIPRI-yə görə, Hindistan 2025-ci ildə müdafiə xərclərinə görə dünyada beşinci yerdədir. Bununla yanaşı, infrastruktur, adambaşına düşən gəlir, məşğulluğun keyfiyyəti və insani inkişaf sahələrində irəliləyiş iqtisadi böyümənin dayanıqlı strateji gücə çevrilməsi üçün vacibdir.Almaniya təxminən 5,47 trilyon dollarlıq ÜDM ilə 2026-cı il proqnozunda üçüncü yerdədir. Sənaye və texnologiya imkanları onu Avropa iqtisadiyyatının əsas mərkəzlərindən birinə çevirir. SIPRI-nin 2025-ci il müdafiə xərcləri sıralamasında dördüncü yerdə olması bu sahədə artan çəkisini göstərir. Almaniyanın qlobal təsiri Avropa İttifaqının ortaq müdafiə və xarici siyasət imkanlarını nə dərəcədə inkişaf etdirə biləcəyindən birbaşa asılıdır.
Yaponiya təxminən 4,34 trilyon dollarlıq iqtisadiyyatla dördüncü yerdədir. Qabaqcıl texnologiya, sənaye və dəniz gücü onun əsas üstünlükləridir. Əhalinin yaşlanması, enerji və xammal idxalından asılılıq, eləcə də təhlükəsizlikdə ittifaqların böyük rolu müstəqil qlobal qütb olmaq imkanlarını məhdudlaşdırır. Yaponiya 2025-ci ildə müdafiə xərclərinə görə onuncu yerdə qərarlaşıb".
Müsahibimiz Birləşmiş Krallığın təxminən 4,27 trilyon dollarlıq ÜDM ilə beşinci yerdə qərarlaşdığını söyləyib:
"Nüvə imkanları, maliyyə mərkəzi, diplomatiya və kəşfiyyat şəbəkəsi onun qlobal təsirini artırır. İqtisadi və sənaye miqyası ABŞ və Çindən kiçikdir, təhlükəsizlikdə isə ittifaqlar mühüm rol oynamaqda davam edir. SIPRI-nin 2025-ci il müdafiə xərcləri sıralamasında Birləşmiş Krallıq altıncı yerdədir.
Fransa təxminən 3,55 trilyon dollarlıq ÜDM ilə yeddinci yerdədir. Nüvə potensialı, BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlüyü və müdafiə sənayesi ona mühüm diplomatik və hərbi çəki qazandırır. Fransa yeni qlobal qütb olmaqdan daha çox, Avropanın strateji imkanlarını gücləndirə biləcək əsas aktorlardan biridir. SIPRI-nin 2025-ci il müdafiə xərcləri sıralamasında doqquzuncudur.
Türkiyə təxminən 1,82 trilyon dollarlıq ÜDM ilə 2026-cı il proqnozunda 16-cı yerdədir. Avropa, Qara dəniz, Qafqaz, Yaxın Şərq və Türk dünyası arasındakı mövqeyi, inkişaf edən müdafiə sənayesi, logistika əlaqələri və diplomatik manevr imkanları mühüm üstünlükləridir. Maliyyələşmə imkanları, enerji asılılığı və yüksək texnologiya istehsalını dərinləşdirmək ehtiyacı isə əsas məhdudiyyətlərdir. Türkiyə hazırda qlobal qütbdən daha çox yüksələn və nüfuzlu regional güc kimi çıxış edir.
Səudiyyə Ərəbistanı təxminən 1,34 trilyon dollarlıq ÜDM ilə 2026-cı il proqnozunda 19-cu yerdədir. Enerji resursları, investisiya imkanları və Yaxın Şərqdəki mövqeyi ölkənin təsirini artırır. SIPRI-nin 2025-ci il məlumatlarına görə, müdafiə xərclərində səkkizinci yerdədir".
Generalın sözlərinə görə bununla belə, müdafiə texnologiyaları və hərbi təchizat sahəsində xarici mənbələrdən asılılıq, eləcə də iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi zərurəti qalmaqdadır:
"Braziliya təxminən 2,65 trilyon dollarlıq iqtisadiyyatla 2026-cı il proqnozunda onuncu yerdədir. Latın Amerikasındakı miqyası, kənd təsərrüfatı, mineral və enerji resursları, həmçinin BRICS üzvlüyü əsas üstünlükləridir. Qlobal hərbi fəaliyyət imkanları, qabaqcıl texnologiya potensialı və regional koordinasiya məhdud olduğundan, Braziliyanın yaxın perspektivdə qlobal qütbə çevrilməsi gözlənilmir. Onun regional liderlik potensialı daha yüksəkdir. İndoneziya təxminən 1,48 trilyon dollarlıq ÜDM ilə 17-ci yerdədir. Böyük əhalisi, mühüm dəniz yolları üzərindəki mövqeyi, mineral resursları və ASEAN-dakı rolu ölkəyə strateji çəki qazandırır. Qabaqcıl texnologiya, adambaşına düşən gəlir və hərbi fəaliyyət imkanlarını inkişaf etdirməsi vacibdir. İndoneziya müstəqil qlobal qütbdən daha çox yüksələn Asiya mərkəzi olmaq potensialına malikdir.
Cənubi Koreya təxminən 2,25 trilyon dollarlıq ÜDM ilə 12-ci yerdədir. Yarımkeçiricilər, gəmiqayırma, qabaqcıl sənaye və müdafiə məhsulları ixracı onun güclü tərəfləridir. SIPRI-nin 2025-ci il müdafiə xərcləri sıralamasında 13-cü yerdədir. Enerji idxalından asılılıq, demoqrafik problemlər və Şimali Koreyadan qaynaqlanan təhlükəsizlik təhdidləri əsas məhdudiyyətlərdir. Cənubi Koreya texnologiya və müdafiə sənayesi sahələrində təsirli regional gücdür".
Yücel Karauz strateji nəticələrdən də söz açıb:
"Bu gün üç bərabər qütbdən danışmaq çətindir. ABŞ və Çin iqtisadiyyat, texnologiya, ticarət və hərbi imkanları birləşdirən iki genişmiqyaslı güc mərkəzidir. Rusiya isə xüsusilə nüvə potensialı və hərbi gücü ilə üçüncü strateji aktordur. Lakin iqtisadi və texnoloji göstəricilərə görə bu iki mərkəzlə eyni səviyyədə deyil.
Yeni qlobal qütbə çevrilmək ehtimalı ən yüksək olan ölkə Hindistandır. Avropa İttifaqının potensialı böyükdür, lakin bu potensialın reallaşması ortaq qərarvermə və müdafiə imkanlarının inkişafından asılıdır. Yaponiya, Birləşmiş Krallıq, Fransa və Cənubi Koreya müəyyən sahələrdə güclü qlobal təsirə malikdir. Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı, Braziliya və İndoneziya isə daha çox regional çəkilərini artıra biləcək aktorlardır.
Buna görə də mövcud dünya nizamını iki genişmiqyaslı qlobal mərkəzin, hərbi və nüvə sahəsində güclü üçüncü aktorun və onların ətrafında təsirləri sahələrə görə dəyişən regional və institusional güclərin formalaşdırdığı çoxqatlı güc tarazlığı kimi dəyərləndirmək daha məqsədəuyğundur".