“Bütün sözlərdəki “iyyət” şəkilçisini ixtisar etmək mümkün olmayacaq”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda Elmi Şuranın növbəti iclası keçirilib və iclasda 2018-ci ildə çap olunacaq yeni orfoqrafiya lüğətinin qaydaları müzakirə olunub. İclasda bildirilib ki, 2017-ci il noyabrın 1-də AMEA Rəyasət Heyəti "Yeni orfoqrafiya lüğətinin nəşrinin hazırlanması barədə” qərar qəbul edib.
Bununla bağlı olaraq Orfoqrafiya Komissiyası yaradılıb. Professor İsmayıl Məmmədli yeni orfoqrafiya qaydaları haqqında məlumat verib. Sözün sonunda işlənən qoşa ss samitlərindən yalnız birinin yazılması (boss-bos, ekspress- ekspres), -”iyyət” şəkilçisinin yazıda "-iyət” kimi təsbit olunması (cəmiyət, fəaliyət) müzakirəyə çıxarılıb. Həmçinin tərkibində "ilə” qoşması olan sözlərin bitişik yazılması (etibarilə, münasibətilə, tamamilə) da diqqətə çatdırılıb. Qeyd edək ki, təkliflər ilkin müzakirədə irəli sürülüb.
Orfoqrafiya lüğəti ilə bağlı xeyli vaxtdır ciddi müzakirələrin getdiyini qeyd edən millət vəkili, akademik Nizami Cəfərov hesab edir ki, ayrı-ayrı sözlərin yazılış qaydalarını dəyişməzdən əvvəl orfoqrafiya qaydalarına yenidən baxılmalıdır:
"Fikrimcə, bütün sözlərdəki "iyyət” şəkilçisini ixtisar etmək mümkün olmayacaq. Elə sözlər var ki, oradakı qoşa sammitlərin ixtisarı tələffüz zamanı dildə çətinlik yaradar. Amma elə sözlər var ki, "y”-nin birini götürmək olar. Məsələn, Türkiyə türkcəsində qoşa samitlərdən biri götürülüb. Biz "ədəbiyyat” sözünü "ədəbiyat” kimi tələffüz etdiyimiz üçün burada ixtisar heç bir problem yaratmır. Amma dediyim kimi, ilk növbədə orfoqrafiya qaydaları nizama salınmalıdır. Elə sözlər var ki, onlar söz yaradıcılığı hadisəsi olduğu üçün lüğətə salınması məqsədəuyğun deyil. Eyni modeldə olan mürəkkəb sözlər var ki, biri orfoqrafiya lüğətinə düşür, o biri düşmür. Bunları seçmək üçün də prinsip müəyyən edilməlidir”.
Azərbaycan Tərcümə Mərkəzinin çox yaxşı bir lüğət hazırladığını vurğulayan millət vəkili sözügedən lüğətin bu günlərdə çıxacağını deyib:
"Hesab edirəm ki, bundan sonrakı mərhələdə dilçilər bir araya gəlməli və indiki vəziyyətdə istifadəyə yaramayan orfoqrafiya qaydalarını yenidən işləməlidir. Bizim dilimizin lüğət tərkibinin əksəriyyətini təşkil edən türk mənşəli sözlərin necə yazılması barədə lüğətdə heç bir qayda əks olunmayıb. Bu, ən böyük qüsurlardan biri hesab olunur. Daha çox alınma sözlərə diqqət ayrılır və burada da həddindən artıq pərakəndəlik var”.
Şəymən
