- Azərbaycan üçün əsas məsələ postmüharibə reallığının geri dönməz xarakter almasını təmin etməkdir
Bakıda keçirilən Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında Prezident İlham Əliyevin çıxışı Azərbaycanın postmüharibə dövründə qarşısında dayanan təhlükəsizlik məsələlərinə fərqli prizmadan yanaşmağa imkan verir.
Çıxışın diqqətçəkən tərəfi ondan ibarətdir ki, burada hərbi qələbə yekun nəticə kimi deyil, Azərbaycanın yeni regional və geosiyasi reallıqda təhlükəsizlik siyasətini yenidən formalaşdırması üçün başlanğıc nöqtəsi kimi təqdim olunur. Bu yanaşma müharibədən sonrakı dövrün mahiyyətini yalnız sülh sazişinin əldə olunması ilə izah etməyin kifayət etmədiyini göstərir.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası Cənubi Qafqazda əvvəlki təhlükəsizlik arxitekturasını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Lakin yeni regional düzənin formalaşması avtomatik olaraq sabit və risksiz mühitin yaranması demək deyil. Əksinə, güc balansının dəyişməsi regiondakı dövlətlərin xarici siyasət prioritetlərinə, hərbi strategiyalarına və təhlükəsizlik hesablamalarına yeni təsir göstərir. Bu baxımdan Azərbaycanın hərbi potensialının gücləndirilməsi yalnız mümkün müharibəyə hazırlıq kimi deyil, həm də postmüharibə nizamının qorunması vasitəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Məhz burada sülh və təhlükəsizlik anlayışları arasındakı fərq ön plana çıxır. Sülh sazişinin mövcudluğu dövlətlərarası münasibətlərdə hüquqi və siyasi çərçivə yarada bilər, lakin təhlükəsizlik həmin çərçivənin uzunmüddətli perspektivdə qorunmasını tələb edir. Başqa sözlə, sülh siyasi razılaşmanın nəticəsi olduğu halda, təhlükəsizlik həmin razılaşmanın davamlılığını təmin edən daha geniş institusional, hərbi və diplomatik imkanlar sistemidir. Prezidentin çıxışında hərbi güc məsələsinə verilən əhəmiyyəti də bu kontekstdə nəzərdən keçirmək daha məqsədəuyğundur.
Digər tərəfdən, Azərbaycanın təhlükəsizlik siyasətində hərbi komponentin gücləndirilməsi yalnız Ermənistanla münasibətlər çərçivəsində izah edilə bilməz. Cənubi Qafqazın daha geniş geosiyasi rəqabət məkanına çevrilməsi, nəqliyyat və enerji dəhlizlərinin strateji əhəmiyyətinin artması, regionda müxtəlif xarici aktorların maraqlarının kəsişməsi Azərbaycanın təhlükəsizlik anlayışını ikitərəfli münaqişə çərçivəsindən çıxarır. Bu şəraitdə hərbi imkanlar xarici siyasətin digər alətləri – diplomatiya, iqtisadi əməkdaşlıq, enerji siyasəti və regional tərəfdaşlıqlar ilə birlikdə dövlətin ümumi strateji potensialının bir hissəsinə çevrilir.
Bu yanaşma klassik realizmin əsas prinsiplərindən biri ilə də səsləşir: beynəlxalq sistemdə dövlətlərin təhlükəsizliyi yalnız hüquqi razılaşmalarla deyil, həm də öz maraqlarını qorumaq imkanları ilə müəyyənləşir. Lakin müasir şəraitdə bu məntiqi yalnız hərbi güclə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Azərbaycanın postmüharibə təhlükəsizlik modelində hərbi çəkindirmə ilə yanaşı, diplomatik fəallıq, regional iqtisadi inteqrasiya və nəqliyyat-kommunikasiya imkanlarının genişləndirilməsi də mühüm rol oynayır. Beləliklə, təhlükəsizlik siyasəti “gücə söykənən müdafiə” modelindən daha kompleks strateji balans modelinə doğru inkişaf edir.
Bu baxımdan Prezidentin çıxışında sülhün qorunması ilə hərbi gücün artırılması arasında ziddiyyət axtarmaq əvəzinə, onların qarşılıqlı əlaqəsini nəzərə almaq daha əsaslıdır. Dövlətlərarası münasibətlərdə davamlı sülhün formalaşması yalnız münaqişənin dayandırılmasından deyil, tərəflərin yeni reallığı qəbul etməsindən və onun qorunmasında maraqlı olmasından asılıdır. Azərbaycan üçün əsas məsələ də postmüharibə reallığının geri dönməz xarakter almasını təmin etməkdir.
Nəticə etibarilə, çıxışın təhlükəsizlik baxımından əsas mesajını “müharibə başa çatıb, lakin təhlükəsizlik gündəliyi başa çatmayıb” fikri ilə ümumiləşdirmək mümkündür. Azərbaycanın qarşısında duran yeni mərhələ artıq ərazilərin azad edilməsi deyil, əldə olunmuş geosiyasi nəticələrin institusional və strateji baxımdan möhkəmləndirilməsidir. Bu isə sülh diplomatiyası ilə hərbi çəkindirmənin, regional əməkdaşlıqla milli təhlükəsizlik prioritetlərinin paralel şəkildə həyata keçirilməsini tələb edir.
