Azərbaycan üçün Ermənistanla sülh artıq yalnız diplomatik danışıqların mövzusu deyil. Bu, Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşması baxımından mühüm strateji məsələdir. Lakin sülh prosesi tarixi yaddaşın arxa plana keçirilməsi və təhlükəsizlik məsələlərinə diqqətin azalması ilə müşayiət olunmamalıdır. Əksinə, davamlı sülh üçün həm keçmişdən nəticə çıxarmaq, həm də gələcək riskləri düzgün hesablamaq lazımdır.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında çıxışı zamanı məhz bu məsələyə diqqət çəkərək tarixi yaddaşın qorunmasının və ayıq-sayıq olmağın vacibliyini vurğuladı.
Prezident qeyd etdi:
“Onların şirin sözlərini, sağlığımıza qaldırılan badələri, Azərbaycan dilində sərbəst danışmalarını yəqin ki, yaşlı nəsil yaxşı xatırlayır. Amma nəticədə nə oldu? Gördülər ki, biz bir az laxlayırıq, gördülər ki, büdrəmişik, arxadan bıçaq vurdular. Yəni, birinci dəfə deyil onların tarixində. Ona görə biz bunu heç vaxt unutmamalıyıq, ayıq olmalıyıq və hər zaman, hər gün onlardan 10 qat güclü olmalıyıq”.
Prezidentin mesajının mahiyyəti ondan ibarətdir ki, sülh siyasəti ilə milli təhlükəsizlik arasında ziddiyyət yoxdur. Əksinə, real və davamlı sülh üçün dövlətin siyasi, iqtisadi, diplomatik və müdafiə imkanlarını qoruması vacibdir.
Sosial Tədqiqatlar və Rifah İctimai Birliyinin sədri Əkrəm Bəydəmirli Sherg.az-a açıqlamasında bildirir ki, tarixi yaddaşın qorunması Azərbaycanın gələcək siyasəti baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
“Unutqanlıq gerçəkdən bizim üçün bir çox zaman kəsiyində ciddi problem olub. Tarixi gerçəkliklər sübut edir ki, bir çox faciələrimiz məhz unutqanlıqdan qaynaqlanıb. O baxımdan, dövlət başçımızın bu mesajı gələcək hədəflərimizi dəqiq müəyyən edir”, - deyə Ə. Bəydəmirli bildirib.
Qonşuluq var, amma siyasi etimad ayrıca məsələdir
Azərbaycan və Ermənistan qonşu dövlətlərdir. Bu coğrafi reallıq dəyişmir və gələcək münasibətlərin də müəyyən mənada əsasını təşkil edir. Lakin qonşuluq münasibətlərinin qurulması ilə siyasi etimadın formalaşması eyni proses deyil.
Ə. Bəydəmirlinin sözlərinə görə, Azərbaycan Ermənistanla münasibətlərdə qonşuluq prinsiplərini qoruyub saxlaya bilər, lakin bunun üçün tarixi təcrübə də nəzərə alınmalıdır:
“Qeyd etmək istərdim ki, biz ermənilərlə qonşuyuq. Tarixən onlara qarşı münasibətimiz normal olub, bu topluma məskunlaşmaq, yaşamaq üçün yurd yeri vermişik. Amma bundan belə onlarla dost olmaq öhdəliyimiz yoxdur. O baxımdan, tarixdən, bütün olub-keçənlərdən ibrət dərsi götürmək şərtilə qonşuluq prinsipləri qorunub saxlanmalıdır”.
Burada əsas məsələ emosional münasibətdən daha çox siyasi reallıqları düzgün qiymətləndirməkdir. Sülh müqaviləsi imzalansa belə, regionda uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması üçün qarşılıqlı öhdəliklərin yerinə yetirilməsi, suverenliyə hörmət və təhlükəsizlik təminatlarının qorunması vacib olaraq qalacaq.
Regiondakı proseslər yeni risklər yarada bilər
Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərini Cənubi Qafqazın ümumi təhlükəsizlik mənzərəsindən kənarda nəzərdən keçirmək mümkün deyil. Azərbaycanın yerləşdiyi region hazırda daha geniş geosiyasi proseslərin təsiri altındadır. Şimalda və cənubda davam edən hərbi-siyasi qarşıdurmalar regional təhlükəsizlik mühitinin həssaslığını artırır.
Bu münaqişələrin nə zaman və hansı nəticələrlə başa çatacağı hələlik tam aydın deyil. Ona görə də onların Cənubi Qafqaza mümkün təsirləri, yeni təhlükəsizlik risklərinin yaranması və ayrı-ayrı güclərin regiondakı siyasətində dəyişikliklər diqqətlə izlənilməlidir.
Belə vəziyyətdə Azərbaycanın diplomatik imkanlarını qoruması və genişləndirməsi ilə yanaşı, iqtisadi və müdafiə potensialını gücləndirməsi də strateji əhəmiyyət daşıyır. Çünki sülhün qorunması yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, dövlətin öz təhlükəsizliyini təmin etmək imkanları ilə də bağlıdır.
Sülh prosesi siyasi dəyişikliklərdən asılı olmamalıdır
Ermənistanın hazırkı siyasi hakimiyyətinin sülh gündəliyi ilə bağlı mövqeyi gələcəkdə ölkə daxilində baş verə biləcək siyasi dəyişikliklər fonunda da qiymətləndirilməlidir. Siyasi hakimiyyətlər dəyişə, prioritetlər yenilənə və əvvəlki razılaşmalara münasibət fərqli istiqamət ala bilər.
Bu baxımdan, Azərbaycan üçün əsas məsələ yalnız bu gün verilən bəyanatları deyil, uzunmüddətli perspektivdə mümkün ssenariləri də nəzərə almaqdır.
Ə. Bəydəmirli də Ermənistanın siyasi və ekspert dairələrində səsləndirilən bəzi fikirlərin diqqətdən kənarda qalmamalı olduğunu bildirir. Onun sözlərinə görə, bəzi erməni politoloqlar Ermənistanın hazırda Azərbaycanla müharibə aparmaq imkanında olmadığını, lakin gələcəkdə gücləndikdən sonra yenidən öz iddialarını ortaya qoya biləcəyini bildirirlər.
Təbii ki, ayrı- ayrı ekspertlərin fikirlərini Ermənistan cəmiyyətinin və ya dövlət siyasətinin ümumi mövqeyi kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Lakin belə yanaşmaların mövcudluğu siyasi və təhlükəsizlik təhlillərində nəzərə alınması mümkün olan amillərdən biridir.
Tarixi təcrübə də göstərir ki, Cənubi Qafqazda siyasi vəziyyət sabit qalmayıb. Güc balansındakı dəyişikliklər dövlətlərin xarici siyasət prioritetlərinə və regional münasibətlərə birbaşa təsir edib.
Sülh zəiflik deyil
Azərbaycanın sülh siyasəti zəiflik kimi deyil, yeni regional reallıqların formalaşdırılması istiqamətində strateji seçim kimi qiymətləndirilməlidir. Lakin sülhə hazır olmaq təhlükəsizlikdən imtina etmək demək deyil.
Əksinə, davamlı sülh üçün güclü dövlət, dayanıqlı iqtisadiyyat, effektiv diplomatiya və etibarlı təhlükəsizlik sistemi lazımdır. Tarixi yaddaş isə bu siyasətin mühüm elementlərindən biridir.
Prezident İlham Əliyevin “heç vaxt unutmamalıyıq, ayıq olmalıyıq” mesajının əsas məğzi də məhz budur: Azərbaycan sülhə hazır olmalı, lakin sülh naminə öz təhlükəsizlik imkanlarını zəiflətməməlidir.
Tarixi xatırlamaq keçmişdə qalmaq deyil. Əksinə, keçmişdən nəticə çıxarmaq gələcəyi daha düzgün qurmağa imkan verir. Azərbaycan üçün qarşıdakı mərhələdə əsas hədəf də məhz belə bir balansın qorunmasıdır: sülhə açıq olmaq, lakin reallığı unutmamaq; qonşuluq münasibətlərini qurmaq, lakin təhlükəsizlikdən geri çəkilməmək.
