- “Bakı ilə Daşkəndin yaxınlaşması Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiyanı birləşdirir”
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistana gözlənən dövlət səfəri iki ölkə arasında son illərdə inkişaf edən siyasi, iqtisadi və strateji münasibətlərin növbəti mərhələsini nümayiş etdirir. Səfər çərçivəsində verilən açıqlamalar və aparılan müzakirələr Azərbaycan-Özbəkistan əməkdaşlığının müxtəlif istiqamətlər üzrə genişləndiyini göstərməklə yanaşı, bu münasibətlərin regional və türk dünyası kontekstində əhəmiyyətini də gündəmə gətirəcək. Xüsusilə nəqliyyat və logistika, investisiya, enerji və Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlıq məsələləri Bakı ilə Daşkənd arasında əlaqələrin gələcək perspektivləri baxımından diqqət çəkir.
Beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Mehmet Gökhan Özçubukçu Sherg.az-a Özbəkistan-Azərbaycan münasibətlərini şərh edib:
"Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistana gözlənilən dövlət səfəri iki ölkə arasında münasibətlərin çatdığı siyasi səviyyəni göstərməklə yanaşı, türk dünyasında son illərdə dərinləşən əməkdaşlıq proseslərinin də mühüm təzahürüdür. Səfərdən əvvəl Özbəkistan Milli Xəbər Agentliyi UzA-ya İlham Əliyev müsahibə verib. Müsahibədə Əliyevin Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərini “ən yüksək səviyyə olan müttəfiqlik” səviyyəsində xarakterizə etməsi Bakı ilə Daşkənd arasındakı münasibətlərin artıq yalnız ikitərəfli əməkdaşlıq çərçivəsində deyil, türk dünyasının inteqrasiya prosesi kontekstində də qiymətləndirilməli olduğunu göstərir.
Prezident İlham Əliyevin “müttəfiqlik” vurğusunun arxasında son illərdə formalaşdırılmış güclü siyasi və hüquqi baza dayanır. 2024-cü ildə imzalanmış Strateji Tərəfdaşlığın Daha da Gücləndirilməsinə dair Bəyannamə və 2025-ci ildə imzalanmış Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqavilə münasibətləri yeni mərhələyə daşıyıb. 2023-cü ildə yaradılmış Yüksək Səviyyəli Dövlətlərarası Şura da əməkdaşlığın institusional çərçivəsini gücləndirib.
Bu səbəbdən iki ölkə arasındakı münasibətlərin “müttəfiqlik” səviyyəsinə çatdığına dair qiymətləndirməni yalnız diplomatik ritorika kimi qəbul etmək doğru olmaz. Burada siyasi iradənin hüquqi sənədlər, institusional mexanizmlər və konkret iqtisadi layihələrlə dəstəkləndiyi çoxşaxəli münasibətlər modeli formalaşıb".
Politoloq qeyd edib ki, iqtisadi göstəricilər də bu yaxınlaşmanı təsdiqləyir:
"Prezident İlham Əliyevin UzA-ya verdiyi müsahibədə açıqladığı məlumatlara görə, Azərbaycan ilə Özbəkistan arasında ticarət dövriyyəsi 2025-ci ildə əvvəlki illə müqayisədə üç dəfədən çox artaraq 795 milyon dollara çatıb. 2026-cı ilin ilk beş ayında isə ticarət dövriyyəsi illik müqayisədə 33 faiz artıb. Bununla yanaşı, 500 milyon dollar nizamnamə kapitalına malik Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Şirkətinin yaradılması münasibətlərin ticarətdən kənara çıxaraq birgə investisiya və istehsal sahələrinə də genişləndiyini göstərir.
İki ölkə arasındakı münasibətlərin gələcəyində ən mühüm istiqamətlərdən biri nəqliyyat və logistika bağlantısıdır. Azərbaycanın Cənubi Qafqazda, Özbəkistanın isə Mərkəzi Asiyanın mərkəzində yerləşməsi bu iki ölkəni Şərqlə Qərb arasındakı nəqliyyat marşrutlarında təbii tərəfdaşlara çevirir.
Prezident İlham Əliyev UzA-ya müsahibəsində Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin Orta Dəhliz və Zəngəzur Dəhlizi (TRIPP) ilə inteqrasiyasının region üçün yeni iqtisadi, tranzit imkanları yarada biləcəyinə diqqət çəkib.
Bu qiymətləndirmə Orta Dəhlizin yalnız Çin ilə Avropa arasındakı ticarət marşrutu olmadığını da göstərir. Orta Dəhliz eyni zamanda türk dünyasının müxtəlif coğrafiyalarını bir-birinə bağlayan iqtisadi onurğa rolunu oynayır. Özbəkistanın Mərkəzi Asiyadakı istehsal və ticarət potensialı, Azərbaycanın Xəzər keçidindəki mövqeyi və Türkiyənin Avropaya açılan coğrafi mövqeyi birlikdə nəzərdən keçirildikdə, türk dünyasının Avrasiya iqtisadi sisteminə inteqrasiyası baxımından mühüm bağlantı formalaşır.
Buna görə də Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin inkişafı ikitərəfli ticarətlə yanaşı, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasındakı iqtisadi məsafənin nəqliyyat infrastrukturu vasitəsilə azaldılması baxımından da əhəmiyyət daşıyır".
Analitik Azərbaycan və Özbəkistanın Türk Dövlətləri Təşkilatındakı rolundan da bəhs edib:
"Bu prosesin türk dünyası baxımından ən mühüm istiqamətlərindən biri Türk Dövlətləri Təşkilatının roludur. Bu gün türk dünyasında əməkdaşlıq yalnız ortaq tarix, dil və mədəniyyət üzərindən inkişaf etmir, iqtisadiyyat, nəqliyyat, enerji, investisiya, rəqəmsallaşma, təhsil və texnologiya kimi sahələrdə daha institusional əməkdaşlıq modeli formalaşır.
Prezident İlham Əliyevin açıqlamalarında Türk Dövlətləri Təşkilatına dair qiymətləndirmələri də bu transformasiyanı ortaya qoyur. İlham Əliyev Azərbaycan və Özbəkistanın Türk Dövlətləri Təşkilatını ortaq tarix və mədəni dəyərləri gələcəyə daşıyan mühüm platforma kimi gördüyünü bildirir. İki ölkənin TDT çərçivəsində fəal əməkdaşlığının türk dünyasının inteqrasiyasına və beynəlxalq müstəvidə ortaq mövqeyinin gücləndirilməsinə töhfə verəcəyini vurğulayır.
Bu baxımdan Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlməsi Türk Dövlətləri Təşkilatı üçün də mühüm inkişafdır. Təşkilatın effektivliyinin artırılması yalnız sammitlərin və siyasi bəyanatların sayının çoxaldılması ilə deyil, üzv ölkələr arasında iqtisadi və fiziki bağlantıların gücləndirilməsi ilə mümkün olacaq".
Ekspert bildirib ki, Bakı ilə Daşkənd arasında yaxınlaşma bu baxımdan TDT daxilində çoxtərəfli əməkdaşlıq üçün yeni zəmin yarada bilər:
"Prezident İlham Əliyevin açıqlamalarında diqqət çəkən digər məqam Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin getdikcə daha institusional xarakter almasıdır. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçıları Məşvərət Görüşləri formatına tamhüquqlu iştirakı və “C5” formatının faktiki olaraq “C6” xarakteri qazandığına dair qiymətləndirmə Bakının Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasındakı əlaqələri gücləndirmək yanaşmasını ortaya qoyur.
Bu vəziyyət Azərbaycanın özünü yalnız Cənubi Qafqazın aktoru kimi deyil, Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasındakı bağlantının mühüm elementlərindən biri kimi mövqeləndirdiyini göstərir. Özbəkistan isə bu strukturun Mərkəzi Asiyadakı ən mühüm mərkəzlərindən biridir.
Enerji sahəsində inkişaf etdirilən yaşıl enerji dəhlizləri və Xəzər üzərindən elektrik bağlantıları da bu prosesin tamamlayıcı elementləridir. Buna görə türk dünyasında bağlantısallığı yalnız dəmir yolları və avtomobil yolları üzərindən deyil, enerji və rəqəmsal infrastrukturlar vasitəsilə də qiymətləndirmək lazımdır.
Ümumilikdə qiymətləndirildikdə, Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana səfəri və səfərdən əvvəl verdiyi açıqlamalar Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin çatdığı yeni mərhələni ortaya qoyur. Bu gün iki ölkə arasındakı əməkdaşlıq yalnız siyasi yaxınlıqla məhdudlaşmır, iqtisadiyyat, investisiya, nəqliyyat, enerji və institusional koordinasiya kimi sahələrdə də dərinləşir".
Mütəxəssis vurğulayıb ki, bu inkişaf türk dünyası baxımından da strateji əhəmiyyət daşıyır:
"Azərbaycanın Cənubi Qafqazdakı mövqeyi ilə Özbəkistanın Mərkəzi Asiyadakı mərkəzi rolu Orta Dəhliz, Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu, Xəzər keçidləri və Zəngəzur Dəhlizi (TRIPP) kimi layihələr vasitəsilə daha güclü bağlantı zəmini yarada bilər. Bu proses eyni zamanda Türk Dövlətləri Təşkilatının iqtisadiyyat, nəqliyyat və enerji sahələrində əməkdaşlıq imkanlarının genişlənməsinə də töhfə verə bilər.
Bu baxımdan İlham Əliyevin səfərini yalnız iki qardaş ölkə arasında münasibətlərin çatdığı səviyyəni təsdiqləyən diplomatik təmas kimi deyil, türk dünyasında iqtisadi inteqrasiyanın, regional bağlantının və institusional əməkdaşlığın gücləndirilməsinə yönəlmiş daha geniş baxışın təzahürü kimi qiymətləndirmək lazımdır. Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ isə bu siyasi iradənin konkret layihələr, davamlı əməkdaşlıq mexanizmləri ilə nə dərəcədə dəstəklənəcəyidir".
