“Naxçıvan bağlantısı Türk dünyasının qərbə açılan nəqliyyat şəbəkəsini genişləndirir”
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin son çıxışlarında Azərbaycanın Türk dünyası, Cənubi Qafqaz və İslam dünyası ilə bağlı mövqeyi, eləcə də bu məkanlar arasında əməkdaşlığın əhəmiyyəti xüsusi vurğulanıb. Xüsusilə 15 sentyabr 2026-cı ildə Bakıda keçirilən görüşdə Türk dünyası, Qafqaz və İslam aləminin birliyinə diqqət çəkilməsi Azərbaycanın regional proseslərdəki mövqeyinin daha geniş geosiyasi kontekstdə müzakirəsini aktuallaşdırıb.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, nəqliyyat və enerji layihələri, Orta Dəhlizdə iştirakı, Türkiyə ilə əlaqələri və Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığı bu mövzunun əsas istiqamətlərini təşkil edir.
Diplomatiya və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin sədri (DASAM), Beynəlxalq Münasibətlər üzrə mütəxəssis Mehmet Gökhan Özçubukcu Prezident İlham Əliyevin son mesajları və bölgədə baş verən proseslər barədə Sherg.az-ın suallarını cavablayıb:
-Prezident İlham Əliyev son açıqlamalarında Azərbaycanın yalnız milli sərhədləri çərçivəsində deyil, daha geniş geosiyasi məkanda qiymətləndirildiyini bildirirdi. Azərbaycanın Türk dünyası və Cənubi Qafqazdakı mövqeyini necə qiymətləndirirsiniz?
-Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin son açıqlamalarında diqqət çəkən əsas məqam Azərbaycanın mövqeyinin yalnız milli sərhədləri çərçivəsində qiymətləndirilməməli olduğuna dair güclü vurğudur. Azərbaycan bu gün həm Türk dünyasının mühüm mərkəzlərindən biri, həm də Cənubi Qafqazın siyasi, iqtisadi və nəqliyyat arxitekturasında müəyyənedici mövqeyə malik ölkələrdən biridir. Bu iki geosiyasi məkanın kəsişdiyi nöqtədə yerləşməsi Azərbaycanın regional rolunu daha da əhəmiyyətli edir.
Prezident İlham Əliyevin Türk dünyası, Qafqaz və İslam dünyasının birliyinə verdiyi vurğu da məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Burada söhbət yalnız mədəni və ya tarixi yaxınlıqdan getmir. Türk dünyası baxımından yanaşdıqda Azərbaycan Xəzər dənizi üzərindən Mərkəzi Asiyaya, Cənubi Qafqaz üzərindən Anadoluya və Türkiyə vasitəsilə Avropaya uzanan bağlantının mühüm mərkəzlərindən birini təşkil edir. Cənubi Qafqaz baxımından isə Azərbaycan Xəzər hövzəsi ilə Qafqaz arasındakı iqtisadi, enerji və nəqliyyat əlaqələrinin mərkəzində yerləşir. Buna görə də Azərbaycanın Türk dünyasındakı rolu ilə Cənubi Qafqazdakı rolunu bir-birindən ayrı iki məsələ kimi qiymətləndirmək mümkün deyil.
-Son illərdə həyata keçirilən infrastruktur layihələri Azərbaycanın bu iki geosiyasi məkanı bir-birinə bağlayan rolunu necə gücləndirib?
-Son illərdə baş verən proseslər də Azərbaycanın bu iki geosiyasi məkanı bir-birinə bağlayan ölkəyə çevrildiyini göstərir. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Limanı, Xəzər keçidləri, enerji xətləri və Orta Dəhliz bağlantıları birlikdə qiymətləndirildikdə Azərbaycanın yalnız tranzit ölkə kimi xarakterizə edilməsi kifayət etmir. Azərbaycan getdikcə Avrasiyada iqtisadi bağlantısallığın mühüm mərkəzlərindən birinə çevrilir.
Bu baxımdan Türk Dünyası üçün xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafı mühüm əhəmiyyət daşıyır. Orta Dəhliz Çin və Mərkəzi Asiyadan başlayan nəqliyyat və ticarət axınlarının Xəzər dənizi üzərindən Azərbaycana, daha sonra Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya çatmasını təmin edən çoxşaxəli bağlantı sistemi formalaşdırır. Buna görə Azərbaycanın Türk dünyasındakı mövqeyi yalnız siyasi və mədəni əlaqələrlə məhdudlaşmır. İqtisadi inteqrasiya, nəqliyyat, enerji, rəqəmsal bağlantılar və ticarət vasitəsilə də konkret məzmun qazanır.
-Türk dünyasının birliyinin yalnız tarixi və mədəni yaxınlıqla deyil, iqtisadi və infrastruktur əlaqələri ilə də möhkəmləndirilməsi məsələsini necə dəyərləndirirsiniz?
-Məncə, Prezident İlham Əliyevin son mesajlarının mühüm tərəflərindən biri də məhz burada ortaya çıxır. Türk dünyasının birliyini yalnız ortaq tarix və mədəniyyət üzərindən oxumaq, bu gün baş verən geosiyasi transformasiyanı izah etmək baxımından kifayət etmir. Müasir dövrdə dövlətlərarası münasibətləri müəyyən edən əsas amillərin başında nəqliyyat şəbəkələri, enerji təhlükəsizliyi, ticarət dəhlizləri, rəqəmsal infrastruktur, investisiya və istehsal potensialı dayanır. Türk dünyasının bu sahələrdə daha çox bağlantı qurması siyasi münasibətlərin iqtisadi əsas üzərində möhkəmlənməsinə şərait yaradır. Azərbaycan da bu prosesin mərkəzində yerləşən ölkələrdən biridir.
-Cənubi Qafqazda baş verən son proseslər Azərbaycanın regional roluna hansı təsiri göstərir?
-Bəli, Azərbaycanın Cənubi Qafqazdakı mövqeyini də ayrıca qiymətləndirmək lazımdır. Region son illərdə mühüm transformasiya mərhələsindən keçir. Azərbaycanla Ermənistan arasında münasibətlərdə baş verən inkişaflar, nəqliyyat bağlantılarının yenidən gündəmə gəlməsi və regional ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsi Cənubi Qafqazın geosiyasi əhəmiyyətini dəyişir. Azərbaycan baxımından burada əsas məsələ siyasi normallaşma ilə iqtisadi bağlantısallığın eyni proses daxilində irəliləməsidir.
Bu kontekstdə Naxçıvan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında bağlantının gücləndirilməsi yalnız Azərbaycanın daxili nəqliyyat imkanlarının artırılması kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu bağlantı eyni zamanda Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı avtomobil və dəmir yolu əlaqələrinin gücləndirilməsi, Türk dünyasının qərb istiqamətində nəqliyyat şəbəkəsinin genişləndirilməsi və Orta Dəhlizə yeni bir bağlantının əlavə olunması deməkdir.
-Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın 15-16 sentyabr tarixlərində Bakı səfərini Azərbaycan-Türkiyə regional koordinasiyası baxımından necə qiymətləndirirsiniz?
-Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın Bakı səfəri zamanı səsləndirilən açıqlamalar da bu mənzərəni tamamlayır. Xarici işlər naziri Fidanın 15-16 sentyabr tarixlərindəki səfəri çərçivəsində onu Prezident İlham Əliyevin qəbul etməsi və Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovla görüşməsi Türkiyə ilə Azərbaycanın regional proseslərə dair sıx koordinasiya şəraitində fəaliyyət göstərdiyini göstərir.
Xarici işlər naziri Fidanın Bakıdakı açıqlamalarında Türkiyə və Azərbaycanın liderliklərinin strateji məsələlər üzrə mövqelərinin əlaqələndirilməsinə vurğu etməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Xarici işlər naziri Fidan Prezident İlham Əliyevlə görüşündə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın mesajlarını çatdırdığını və regional məsələlər üzrə fikir mübadiləsinin aparıldığını bildirdi. Bu, Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin yalnız iqtisadi layihələr üzərindən inkişaf etmədiyini, regional proseslər üzrə də davamlı siyasi koordinasiya mexanizminin mövcud olduğunu göstərir.
-Hakan Fidanın açıqlamalarında Qars-Dilucu dəmir yolu xətti ilə bağlı 2029-cu il tarixi qeyd edildi. Bu layihənin regional əhəmiyyəti nədən ibarətdir?
-Xarici işlər naziri Fidanın açıqlamalarında xüsusilə nəqliyyat bağlantıları baxımından mühüm təqvim ortaya çıxdı. Qars-Dilucu dəmir yolu xəttinin 2029-cu ilin sonuna doğru tamamlanmasının planlaşdırıldığının açıqlanması Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı bağlantının qarşıdakı dövrdə daha da institusional xarakter qazanacağını göstərir. Azərbaycanın əsas ərazisində müvafiq bağlantıların tamamlanması, Naxçıvan xəttinin yenidən qurulması və Türkiyə tərəfində Qars-Dilucu bağlantısının inkişaf etdirilməsi birlikdə qiymətləndirildikdə, ortada yalnız bir dəmir yolu layihəsindən daha geniş regional nəqliyyat şəbəkəsinin formalaşdığı görünür.
Bu səbəbdən Qars-Dilucu xəttini yalnız Türkiyə-Azərbaycan münasibətləri çərçivəsində qiymətləndirmək kifayət deyil. Bu xətt Azərbaycanın üzərindən Xəzərə, Mərkəzi Asiyaya və daha şərqə uzanan iqtisadi bağlantının qərb istiqamətindəki halqasını gücləndirən amil kimi nəzərdən keçirilməlidir. Eyni zamanda Naxçıvanın mövqeyi də Türkiyə ilə Türk dünyası arasındakı fiziki bağlantının mühüm nöqtələrindən birinə çevrilir.
-Azərbaycanın coğrafi mövqeyi onu Türk dünyası ilə Cənubi Qafqaz arasında hansı mövqeyə gətirir?
-Burada Cənubi Qafqaz ilə Türk dünyası arasındakı əlaqə daha aydın görünür. Azərbaycanın əsas ərazisi Xəzər dənizinə çıxışa malikdir. Xəzərin qarşı sahilində Qazaxıstan və Türkmənistan yerləşir. Qərb istiqamətində isə Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan bağlantılar mövcuddur. Cənubda İran, şimalda Rusiya kimi mühüm regional aktorlar yerləşir. Azərbaycanın bu coğrafi mövqeyi ölkəyə eyni vaxtda bir neçə geosiyasi məkanla əlaqə qurmaq imkanı verir.
Buna görə Azərbaycanın Türk dünyasının və Cənubi Qafqazın ayrılmaz hissəsi olduğunu söyləyərkən bunu yalnız coğrafi fakt kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Azərbaycan bu gün bu iki məkan arasında bağlantı yaradan bir mərkəz mövqeyindədir. Türk dünyası baxımından qərbə açılan əsas qapılardan biri, Cənubi Qafqaz baxımından isə Xəzər və Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasındakı əlaqənin mühüm mərkəzlərindən biridir.
-Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin regional ölçüsündə Orta Dəhliz və enerji layihələri hansı rol oynayır?
-Bu layihələr Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin regional ölçüsünü də genişləndirir. Türkiyə baxımından Azərbaycan yalnız ikitərəfli münasibətlərin güclü olduğu qonşu ölkə deyil. Eyni zamanda Mərkəzi Asiyaya uzanan iqtisadi və nəqliyyat şəbəkələrinin mühüm hissəsidir. Azərbaycan baxımından isə Türkiyə Avropaya və Aralıq dənizi hövzəsinə çıxış baxımından ən mühüm bağlantılardan biridir. Bu qarşılıqlı mövqelənmə iki ölkə arasındakı əməkdaşlığı regional miqyasda daha əhəmiyyətli edir.
Eyni zamanda Xarici işlər naziri Fidanın Bakı təmaslarında Orta Dəhliz və regional nəqliyyat bağlantıları ilə yanaşı enerji məsələsinin də gündəmə gəlməsi diqqət çəkir. Azərbaycanın bərpa olunan enerji potensialının Avropaya ötürülməsi, Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə-Bolqarıstan elektrik bağlantıları və Naxçıvan-Türkiyə enerji bağlantısı kimi məsələlər qarşıdakı dövrdə regional inteqrasiyanın yalnız dəmir yolu və avtomobil yolları ilə məhdudlaşmayacağını göstərir.
-Avrasiyada dəyişən geosiyasi mühit fonunda Azərbaycanın infrastruktur layihələrinin geosiyasi əhəmiyyətini necə izah etmək olar?
-Məncə, burada daha geniş transformasiyadan danışmaq lazımdır. Avrasiyadakı yeni geosiyasi mühitdə dövlətlərin gücü yalnız hərbi potensial və ya siyasi nüfuzla ölçülmür. Bir ölkənin nəqliyyat şəbəkələrinin, enerji xətlərinin, ticarət marşrutlarının və iqtisadi bağlantıların kəsişmə nöqtəsində yerləşməsi də ciddi geosiyasi potensial yaradır. Azərbaycanın son illərdə inkişaf etdirdiyi infrastruktur layihələrinə məhz bu perspektivdən yanaşmaq lazımdır.
Bu baxımdan Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Türk dünyası və Qafqaz vurğusu, məncə, Azərbaycanın özünü iki ayrı regional sistemin daxilində yerləşən ölkə kimi deyil, bu sistemləri bir-birinə bağlayan ölkə kimi mövqeləndirdiyini göstərir. Türk dünyasının iqtisadi və siyasi əlaqələrinin güclənməsi ilə Cənubi Qafqazda davamlı sülhün və nəqliyyat bağlantılarının inkişafı eyni geosiyasi tənlik daxilində bir-birini tamamlayan proseslərdir.
-Qarşıdakı dövrdə Türk Dövlətləri Təşkilatının iqtisadi və nəqliyyat imkanlarının artırılması və Azərbaycanın bu prosesdə rolu hansı istiqamətdə inkişaf edə bilər?
-Qarşıdakı dövrdə bu prosesin ən mühüm istiqamətlərindən biri də Türk Dövlətləri Təşkilatının iqtisadi və nəqliyyat imkanlarının artırılması olacaq. Çünki Türk dünyasının siyasi diskursdan iqtisadi inteqrasiyaya doğru irəliləməsi ortaq infrastruktur layihələrinin, ticarət dövriyyəsinin, enerji bağlantılarının, rəqəmsal şəbəkələrin və investisiya mexanizmlərinin gücləndirilməsindən asılıdır. Azərbaycanın burada malik olduğu coğrafi mövqe mühüm üstünlük yaradır.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanı yalnız Cənubi Qafqazın bir ölkəsi və ya yalnız Türk dünyasının bir üzvü kimi xarakterizə etmək artıq kifayət etmir. Azərbaycan Türk dünyası ilə Cənubi Qafqazı, Xəzər hövzəsi ilə Anadolunu və Mərkəzi Asiya ilə Avropanı bir-birinə bağlayan geosiyasi mərkəz kimi önə çıxır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin son mesajlarının əhəmiyyətini də məhz burada görürəm. Bu mesajlar Azərbaycanın regional kimliyinin çoxşaxəli xarakterini ortaya qoyur. Türkiyə ilə həyata keçirilən koordinasiya və Orta Dəhliz çərçivəsində davam edən layihələr isə bu yanaşmanın konkret iqtisadi və strateji əsasının formalaşdığını göstərir.
Bu səbəbdən qarşıdakı dövrdə Azərbaycanın rolunu yalnız Cənubi Qafqazdakı proseslər üzərindən izləmək kifayət etməyəcək. Azərbaycanın Türk Dünyası, Xəzər hövzəsi, Orta Dəhliz və Avropa arasındakı bağlantıların mərkəzində necə bir rol oynayacağı həm regional tarazlığın, həm də Avrasiyada iqtisadi bağlantıların formalaşmasında mühüm əhəmiyyət daşıyacaq.
