Çin bir həftə ərzində həm ABŞ, həm də Rusiya liderlərini ard-arda qəbul edərək qlobal diplomatiyanın mərkəzinə çevrilir. Bəs Donald Trampın tarixi səfərindən dərhal sonra Vladimir Putinin Pekinə getməsi nə deməkdir?
Sherg.az xəbər verir ki, Rusiyanın Ukrayna müharibəsi ilə daha da dərinləşən Çin asılılığını, nəhəng enerji layihələrini və Tayvan kölgəsindəki kritik tarazlığı professor Kamer Kasım Milliyet.com.tr oxucuları üçün dəyərləndirib.
Çin dövlət başçısı Si Cinpin və Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, rus liderin Pekinə səfəri öncəsində ötən bazar günü bir-birlərinə “təbrik mesajları” göndərdilər. Bəli, Putin Pekinə səfər edəcək. Həm də ABŞ Prezidenti Donald Trampın tarixi zirvədən sonra Çindən ayrılmasından cəmi dörd gün sonra...
Çin dövlət mediasının məlumatına görə, Si Cinpin Rusiya və Çin arasındakı ikitərəfli əməkdaşlığın “davamlı şəkildə dərinləşdiyini və möhkəmləndiyini” bildirib və bu ilin iki ölkə arasındakı strateji tərəfdaşlığın 30-cu ildönümü olduğunu vurğulayıb.
19–20 may tarixlərində keçiriləcək səfərlə bağlı Çinin dövlət dəstəyi ilə ingilis dilində yayımlanan Global Times qəzetində dərc olunan məqalədə ABŞ və Rusiya liderlərinin səfərlərinin “Pekinin qlobal diplomatiyanın əsas mərkəzi kimi ön plana çıxdığını” göstərdiyi qeyd olunurdu:
“Soğuk müharibədən sonrakı dövrdə bir ölkənin ABŞ və Rusiya liderlərini bir həftə ərzində ard-arda qəbul etməsi son dərəcə nadir hadisədir.”
Pekinin Moskva ilə dərinləşən münasibətləri xüsusilə Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya genişmiqyaslı müdaxiləsindən sonra Qərbdə ciddi narahatlıq doğurub. Qərb diplomatları, akademiklər və analitiklər Çinin Rusiyaya göstərdiyi iqtisadi və diplomatik dəstəyin müharibənin davam etməsinə kömək etdiyini iddia edirlər.
Bəs həm bu kontekst, həm də Trampın səfərindən cəmi bir həftə keçməsi Putinin Pekin səfərinə necə məna qazandırır?
Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Beynəlxalq Münasibətlər Bölümünün rəhbəri professor Kamer Kasım bildirir:
“Əslində bu əvvəlcədən planlaşdırılmış səfərdir. Amma enerji bazarındakı xüsusi dalğalanmalardan sonra Çinlə Rusiyanın müzakirə etməli olduğu məsələlər var.”
Onun sözlərinə görə, Rusiya–Ukrayna müharibəsindən ən çox faydalanan ölkələrdən biri Çindir:
“Çin Rusiyadan həm neft, həm də təbii qazı ucuz qiymətə alır. Neft qiymətləri yüksəlib. Rusiya bundan məmnundur, amma Çin enerjini bazar qiymətindən aşağı almaq istəyir. Rusiya isə bunun qarşılığında texnologiya transferi, silah alışlarında dəstək kimi gözləntilər irəli sürür.”
2022-ci ildən bəri Çin və Rusiya arasındakı ticarət rekord səviyyəyə çatıb. Hazırda Rusiya ixracatının dörddə birindən çoxunu Çinə yönəldir. Qərb ölkələri Çinin Rusiyadan böyük həcmdə xam neft almasının Moskvaya Ukrayna müharibəsi üçün yüz milyardlarla dollar qazandırdığını bildirirlər.
Centre for Research on Energy and Clean Airnin məlumatlarına görə, Pekin işğal başlayandan bəri Rusiyadan 367 milyard dollardan çox həcmdə fosil yanacaq alıb.
Pekinin enerji təhlükəsizliyi
ABŞ və İsrailin İrana hücumundan sonra Hörmüz boğazında yaranan böhran Çinin enerji təhlükəsizliyinə ciddi təsir göstərmədi. Bunun əsas səbəblərindən biri də Rusiya ilə enerji əməkdaşlığıdır.
Atlantic Councilnin tədqiqatçılarından Joseph Webster bildirir ki, Pekin gələcəkdə mümkün böhranlara qarşı enerji təminatını gücləndirmək üçün Moskva ilə daha geniş fosil yanacaq razılaşmaları bağlamağı planlaşdıra bilər.
Websterə görə, Rusiyanın Çinə doğru neft boru kəməri gücünü artırması “Tayvan ətrafında yaşana biləcək mümkün böhran zamanı Pekinin enerji təhlükəsizliyini ciddi şəkildə artıracaq.”
Rusiya iki ölkə arasındakı mövcud şəbəkəyə əlavə 50 milyard kubmetr qaz daşıyacaq “Power of Siberia 2” layihəsinin həyata keçirilməsi üçün Çinə təzyiq edir.
Professor Kamer Kasım isə Türkmənistan faktoruna diqqət çəkərək deyir:
“Türkmənistan qazının əsas alıcısı artıq Çindir. Türkmənistandan Çinə dörd qaz kəməri çəkilib, onlardan üçü aktivdir. Bunun yanında Çin Rusiyadan da qaz və daha çox neft almaq istəyir. Çünki Yaxın Şərqdən gələn neft Malakka boğazından keçməlidir və burada yaranacaq problem Çinin enerji təhlükəsizliyi üçün riskdir.”
Putin və Si Cinpin strateji baxımdan bir-birinə demək olar ki, bağlı görüntü yaradırlar və indiyədək 40-dan çox dəfə görüşüblər.
SWIFT sistemində çıxış yolu: Çin
Rusiyanın Çinlə münasibətləri qoruması həyati əhəmiyyət daşıyır. Professor Kasım qeyd edir:
“Rusiya SWIFT daxil olmaqla Qərbin maliyyə sistemlərindən çıxarıldı. Çin isə həm alternativ maliyyə sistemi, həm də qonşuluq üstünlüyü ilə Rusiyaya ciddi dəstək verdi. Əvəzində isə ucuz enerji aldı.”
Kasım əlavə edir ki, ABŞ ilə Çin münasibətlərinin normallaşması gələcəkdə Rusiyanın əleyhinə işləyə bilər:
“Əgər ABŞ və Çin münasibətləri daha yüksək səviyyəyə qalxarsa, Trampdan sonrakı ABŞ rəhbərliyi Putinə qarşı daha sərt mövqe tuta bilər və Çin də Rusiyadan uzaqlaşa bilər.”
Trampın Si Cinpinlə keçirdiyi görüşlərdə Ukrayna müharibəsi və Çin–Rusiya münasibətləri əsas gündəm mövzusu olmadı. Əvəzində danışıqlar əsasən ticarət, Tayvan və Yaxın Şərqdəki müharibəyə fokuslandı.
Si Cinpin ən sərt mesajını Tayvan məsələsində verdi və bu mövzunun düzgün idarə olunmamasının münaqişəyə səbəb ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq etdi.
Avrasiyada gizli rəqabət
Professor Kamer Kasım bildirir ki, normal şəraitdə Çin və Rusiya arasında Avrasiyada ciddi geosiyasi rəqabət mövcuddur:
“Rusiya Ukrayna müharibəsinə fokuslandığı üçün Avrasiyada zəifləyib və bu vəziyyət müəyyən mənada Çinin maraqlarına uyğundur.”
O əlavə edir ki, Rusiya Çinlə diplomatik əlaqələrin zəifləməsini istəmir və ABŞ-Çin münasibətlərinin yaxınlaşması Moskvanın maraqlarına uyğun deyil.
K.Kasım tarixi paralel də çəkərək qeyd edir:
“Soyuq müharibə dövründə də Çin ilə SSRİ arasında ciddi rəqabət vardı. ABŞ-ın 1971-ci ildən etibarən ‘Tək Çin’ siyasətinə keçməsi də məhz Çin–SSRİ qarşıdurmasından faydalanmaq məqsədi daşıyırdı. Çin həmin dövrdən bəri, xüsusilə SSRİ dağıldıqdan sonra çox gücləndi.”
