- Xəzərdən dünyaya uzanan yol - Azərbaycan regional iqtisadi xəritəsini dəyişəcək
Prezident İlham Əliyevin Türkmənbaşı şəhərində keçirilən 8-ci Məşvərət görüşündə səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrinin yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir. Prezident İlham Əliyevin iştirak etdiyi tədbirdə regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi, nəqliyyat bağlantılarının gücləndirilməsi, qarşılıqlı investisiyaların artırılması və enerji sahəsində birgə layihələr müzakirə olunub.
Dövlət başçısının çıxışında Azərbaycanın bu formatda iştirakının əhəmiyyəti xüsusi vurğulanıb. Xatırladaq ki, Azərbaycan 2025-ci ilin noyabrında Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşü formatının tamhüquqlu iştirakçısına çevrilib. Bu addım Xəzərin iki sahilində yerləşən ölkələr arasında əməkdaşlığın daha geniş siyasi və iqtisadi müstəviyə keçməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Prezident İlham Əliyev çıxışında Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında iqtisadi əlaqələrin dinamik inkişaf etdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, ötən il Azərbaycanın region ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 50 faizdən çox artıb. Hazırda Azərbaycanda Mərkəzi Asiya ölkələrinin kapitalı ilə 400-dən çox şirkət fəaliyyət göstərir. Dövlət başçısı Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla yaradılmış birgə investisiya fondlarının imkanlarından daha fəal istifadə edilməsinin vacibliyini qeyd edib.
İlham Əliyev bildirib ki, ölkələr yalnız qarşılıqlı ticarətin artırılması ilə kifayətlənməməli, birgə investisiya qoymalı, istehsal müəssisələri yaratmalı və beynəlxalq bazarlara birlikdə çıxmalıdırlar.
Bu yanaşma regional əməkdaşlığın yalnız xammal və hazır məhsul mübadiləsi ilə məhdudlaşmaması, sənaye kooperasiyasının və əlavə dəyər yaradan istehsal sahələrinin inkişaf etdirilməsi məqsədini ön plana çıxarır.
Dövlət başçısı çıxışında regional əməkdaşlığın əhəmiyyətinin yalnız iqtisadiyyat, nəqliyyat və energetika ilə məhdudlaşmadığını bildirib. Onun sözlərinə görə, ölkələrdə sülh, təhlükəsizlik, siyasi və iqtisadi sabitlik əldə olunan nailiyyətlərin təməlini təşkil edir.
Bu mövqe Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərində iqtisadi maraqlarla yanaşı, siyasi dialoqa və regional təhlükəsizliyə də xüsusi əhəmiyyət verdiyini göstərir.
Məşvərət görüşü çərçivəsində Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətlərinin başçıları birgə bəyanat və formatın normativ sənədləri ilə bağlı qərar da imzalayıblar. Bu, əməkdaşlığın institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Milli Məclisin deputatı Şahin Seyidzadə Sherg.az-a açıqlamasında bildirib ki, Prezident İlham Əliyevin Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Azərbaycan və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündəki çıxışında nəqliyyatın əməkdaşlığın əsas istiqamətlərindən biri kimi təqdim olunması təsadüfi deyil:
“Dövlət başçısı Xəzər dənizinin nəqliyyat əlaqələrində artan rolunu, limanların, aeroportların, dəmir və avtomobil yollarının inkişafına yatırılan investisiyaları, Orta Dəhliz üzrə yükdaşımaların artımını və “Rəqəmsal İpək Yolu” layihəsini xüsusi vurğuladı. Bu tezislər Azərbaycanın regional bağlantıların inkişafına kompleks yanaşdığını göstərir. Söhbət yalnız yüklərin bir ölkədən digərinə daşınmasından deyil, nəqliyyat, enerji və rəqəmsal infrastrukturu vahid iqtisadi sistemin elementlərinə çevirməkdən gedir.
Xəzər dənizi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında təbii əlaqə məkanıdır. Onun hər iki sahilində yerləşən limanlar, dəmir yolları və avtomobil nəqliyyatı infrastrukturu regionlararası ticarətin genişləndirilməsi üçün mühüm imkanlar yaradır. Bununla belə, coğrafi yaxınlığın öz-özlüyündə səmərəli iqtisadi əlaqələrə çevrilməsi mümkün deyil. Bunun üçün limanların ötürücülük qabiliyyətinin artırılması, gəmiçilik xidmətlərinin inkişafı, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi və nəqliyyat sistemlərinin əlaqələndirilməsi vacibdir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın son illərdə nəqliyyat infrastrukturuna böyük sərmayələr yatırdığı xüsusi qeyd olundu. Dəniz limanlarının, aeroportların, dəmir və avtomobil yollarının inkişafı ölkənin tranzit potensialının gücləndirilməsinə xidmət edir. Bu infrastruktur Azərbaycanın yalnız öz ixrac və idxal ehtiyaclarını deyil, digər dövlətlərin beynəlxalq bazarlara çıxış imkanlarını da dəstəkləyir. Xəzərin iki sahilində yerləşən ölkələr arasında nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı Mərkəzi Asiya istehsalçılarının məhsullarını Azərbaycan üzərindən daha geniş bazarlara çıxarmaq üçün imkanlar yaradır. Eyni zamanda Azərbaycan şirkətləri də Mərkəzi Asiya bazarlarına daha səmərəli çıxış əldə edə bilərlər. Beləliklə, nəqliyyat əlaqələri ikitərəfli münasibətlərin iqtisadi məzmununu genişləndirən əsas amillərdən birinə çevrilir. Lakin rəqabətədavamlı nəqliyyat dəhlizi yaratmaq üçün yalnız fiziki infrastrukturun mövcudluğu kifayət deyil. Daşımaların müddəti, qiyməti, etibarlılığı və logistika xidmətlərinin keyfiyyəti də həlledici əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən regional əməkdaşlığın növbəti mərhələsində bütün iştirakçıların prosedurlarını uyğunlaşdırması, rəqəmsal məlumat mübadiləsini genişləndirməsi və limanlar arasında əməliyyat koordinasiyasını gücləndirməsi vacibdir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin getdikcə artması xüsusi vurğulandı. Dövlət başçısının təqdim etdiyi göstəricilərə əsasən, ötən il bu marşrut üzrə tranzit yükdaşımaların həcmi 10 faizdən çox, 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında isə təxminən daha 20 faiz artıb. Bu rəqəmlər marşruta marağın yüksəldiyini göstərir. Bununla belə, tranzit yükdaşımaların uzunmüddətli artımı üçün bütün marşrut boyunca koordinasiya olunmuş fəaliyyət tələb olunur”.
Ş. Seyidzadənin sözlərinə görə, dəhlizin səmərəliliyi onun ayrı-ayrı hissələrinin deyil, bütöv logistika zəncirinin imkanlarından asılıdır. Limanlarda yüklərin gözləmə müddəti, dəmir yollarının ötürücülük qabiliyyəti, sərhəd-keçid prosedurları və tarif siyasəti ümumi rəqabət qabiliyyətinə birbaşa təsir göstərir: “Azərbaycanın bu marşrutda rolu coğrafi mövqeyi ilə yanaşı, son illərdə yaradılmış nəqliyyat infrastrukturu ilə də müəyyənləşir. Ölkə Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiya ilə əlaqələnir və öz ərazisindəki avtomobil, dəmir yolu və liman imkanları vasitəsilə yüklərin daha geniş beynəlxalq istiqamətlərə hərəkətini təmin edir. Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycan üçün əlavə tranzit gəlirləri, logistika xidmətlərinin genişlənməsi və qeyri-neft sektorunun inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir. Tranzit yükdaşımalarının artması liman, anbar, ekspeditorluq, yükdaşıma, sığorta və digər xidmət sahələrində yeni biznes imkanları yarada bilər. Eyni zamanda regionlarda logistika və istehsal müəssisələrinin inkişafı üçün də stimul formalaşır. Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün isə bu marşrut ixrac istiqamətlərinin şaxələndirilməsi, təchizat zəncirlərinin daha çevik qurulması və beynəlxalq ticarətdə alternativ bağlantıların genişləndirilməsi deməkdir. Tərəfdaşların maraqlarının üst-üstə düşməsi Orta Dəhlizin inkişafını ortaq strateji vəzifəyə çevirir. Əsas məsələ dəhlizin yalnız mövcud yük axınlarını qəbul etməsi deyil, yeni ticarət əlaqələrinin və istehsal zəncirlərinin yaranmasına şərait yaratmasıdır. Bunun üçün nəqliyyat siyasəti sənaye, kənd təsərrüfatı, ixracın təşviqi və investisiya proqramları ilə uzlaşdırılmalıdır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında “Rəqəmsal İpək Yolu” layihəsinin və Xəzər dənizinin dibi ilə fiber-optik xətlərin inkişafının ayrıca vurğulanması regional əməkdaşlığın yeni istiqamətini göstərir. Ənənəvi İpək Yolu tarixən malların, insanların və mədəniyyətlərin hərəkətinə xidmət edib. Müasir dövrdə isə beynəlxalq bağlantıların əhəmiyyətli hissəsi rəqəmsal məlumatların ötürülməsi ilə bağlıdır. Dövlətlər arasında etibarlı və yüksək sürətli kommunikasiya xətlərinin yaradılması maliyyə xidmətlərindən tutmuş elektron ticarətə, sənaye idarəçiliyindən təhsil və elmi əməkdaşlığa qədər bir çox sahənin inkişafına təsir göstərir. Xəzərin dibi ilə fiber-optik bağlantıların inkişafı Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında rəqəmsal əlaqələrin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli potensiala malikdir. Bu cür infrastruktur məlumatların ötürülməsi üçün əlavə imkanlar yarada, beynəlxalq rəqəmsal marşrutların şaxələndirilməsinə və regional kommunikasiya imkanlarının genişlənməsinə kömək edə bilər. Rəqəmsal bağlantılar nəqliyyat dəhlizlərinin idarə olunmasında da mühüm rol oynayır. Yüklərin hərəkəti barədə mə-lumatların vaxtında paylaşılması, elektron sənədlərin istifadəsi, sərhəd prosedurlarının rəqəmsallaşdırılması və logistika əməliyyatlarının izlənilməsi daşımaların səmərəliliyini yüksəldə bilər. Burada əsas məqsəd fiziki və rəqəmsal infrastrukturun paralel inkişafını təmin etməkdir. Əgər yüklərin daşınması üçün müasir limanlar və dəmir yolları mövcuddursa, həmin sistemləri əlaqələndirən rəqəmsal xidmətlər də eyni səviyyədə inkişaf etməlidir. Əks halda, fiziki infrastrukturun imkanlarından tam istifadə etmək çətinləşə bilər. Bununla yanaşı, rəqəmsal bağlantıların genişlənməsi kibertəhlükəsizlik, məlumatların qorunması və infrastrukturun fasiləsiz fəaliyyəti kimi məsələləri də aktuallaşdırır. Buna görə də regional əməkdaşlıq texniki layihələrlə yanaşı, informasiya təhlükəsizliyi və rəqəmsal idarəetmə sahələrində təcrübə mübadiləsini də əhatə etməlidir”.
Deputat bildirib ki, Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında enerji əməkdaşlığı da regional bağlantıların mühüm hissəsidir:
“Prezident İlham Əliyev çıxışında Türkmənistan və Qazaxıstandan neftin Azərbaycan vasitəsilə nəql olunduğunu və bu daşımaların həcminin artdığını bildirdi. Bu əməkdaşlıq Azərbaycanın tranzit imkanlarının enerji sektorunda da əhəmiyyət daşıdığını göstərir. Enerji resurslarının etibarlı və səmərəli nəqli istehsalçı ölkələrin ixrac imkanlarını genişləndirir, tranzit ölkələrin isə logistika və əlaqəli xidmətlər sahəsində fəaliyyətini gücləndirir. Lakin enerji əməkdaşlığının gələcəyi yalnız ənənəvi resurslarla məhdudlaşmır. Dövlət başçısının Qazaxıstan və Özbəkistanla yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması istiqamətində iş aparıldığını vurğulaması bu sahədə yeni imkanlara diqqət çəkir. Bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı elektrik enerjisinin istehsalı ilə yanaşı, onun ötürülməsi və regional bazarlara çatdırılması məsələlərini də gündəmə gətirir. Bu istiqamətdə uğur əldə etmək üçün enerji sistemlərinin texniki uyğunluğu, ötürücü xətlərin imkanları, investisiya mexanizmləri və bazar qaydaları əlaqələndirilməlidir. Yaşıl enerji dəhlizləri gələcəkdə region ölkələrinin enerji əməkdaşlığını yeni texnologiyalar, daha dayanıqlı enerji sistemləri və ekoloji məqsədlərlə əlaqələndirə bilər. Bununla belə, belə layihələrin reallaşması üçün texniki-iqtisadi əsaslandırma, maliyyələşmə və uzunmüddətli tələbatın qiymətləndirilməsi vacibdir.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında sülh, təhlükəsizlik, siyasi və iqtisadi sabitliyin bütün nailiyyətlərin təməli kimi təqdim olunması nəqliyyat və enerji layihələrinin yalnız iqtisadi məsələlər olmadığını göstərir. İri infrastruktur layihələri uzunmüddətli sərmayələr tələb edir. Belə sərmayələrin səmərəli olması üçün investorlar, istehsalçılar və nəqliyyat operatorları sabit və proqnozlaşdırıla bilən mühitdə fəaliyyət göstərməlidirlər. Regional sabitlik marşrutların etibarlılığını, ticarət əlaqələrinin davamlılığını və iqtisadi əməkdaşlığa inamı gücləndirir. Azərbaycanla Mərkəzi Asiya dövlətlərinin əməkdaşlığının dərinləşməsi bu baxımdan ortaq maraqların uzlaşdırılması üçün əlavə imkanlar yaradır. Dövlətlər arasında siyasi dialoq və qarşılıqlı etimad nəqliyyat, enerji və rəqəmsal bağlantı layihələrinin inkişafına dəstək verir.
Türkmənbaşı görüşündə səsləndirilən fikirlər Azərbaycanın regional nəqliyyat, logistika, enerji və rəqəmsal kommunikasiya sistemindəki rolunun genişlənməsi üçün mövcud imkanları üzə çıxarır. Orta Dəhlizin artan əhəmiyyəti, Xəzər dənizinin nəqliyyat bağlantılarındakı rolu, fiber-optik infrastruktur və yaşıl enerji əməkdaşlığı vahid strateji mənzərənin elementləridir. Bu istiqamətlərdə əsas məqsəd yalnız tranzit həcmlərini artırmaq deyil, regionun iqtisadi potensialını daha səmərəli əlaqələndirmək, yeni istehsal və xidmət sahələri yaratmaq, beynəlxalq bazarlara çıxışı asanlaşdırmaqdır. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığı məhz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Fiziki və rəqəmsal bağlantıların uzlaşdırılması, enerji layihələrinin genişləndirilməsi və regional sabitliyin möhkəmləndirilməsi qarşılıqlı faydaya əsaslanan əməkdaşlıq üçün yeni perspektivlər açır”.
