Mehmet Gökhan Özçubukçu: “Cənubi Qafqaz kontekstində Hindistan faktoru son dövrlərdə daha nəzərəçarpandır”
İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu ölkəsini Hindistanla müqayisə edərək onu nəhəng və güclü kimi xarakterizə edib. Bu fikirlər Hindistanın baş naziri Narendra Modinin İsrailə səfəri münasibətilə Knessetdə etdiyi çıxış zamanı səsləndirilib. Netanyahu bildirib ki, Hindistan 1,5 milyard əhalisi olan nəhəng dövlətdir, İsrail isə əhalisinin təxminən 10 milyon olmasına baxmayaraq, ruh və əməl baxımından nəhəng, möcüzələr yarada bilən gücdür.
O, həmçinin iki ölkənin bir-birini mükəmməl şəkildə tamamladığını vurğulayaraq, müttəfiqlik münasibətlərinin indiyədək görünməmiş səviyyəyə qaldırılmasının vacibliyini qeyd edib. Netanyahuya görə, İsrail və Hindistan arasında ittifaq hər iki ölkənin güclü tərəflərini daha da artıran mühüm amildir.
Beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Mehmet Gökhan Özçubukçu mövzu ilə bağlı Sherg.az-ın suallarını cavablayıb:
-İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahunun İsrail və Hindistan müqayisəsini necə qiymətləndirirsiniz?
-İsrail Baş naziri Benyamin Netanyahu Hindistanı 1,5 milyardlıq əhalisi ilə “böyük bir ölkə” kimi qiymətləndirir. Eyni zamanda İsraili təxminən 10 milyonluq əhalisinə baxmayaraq “ruh və hərəkət baxımından böyük” güc kimi təsvir edir. Bu ifadə sadə diplomatik ritorika deyil. Netanyahu 21-ci əsrdə güc anlayışının necə dəyişdiyini göstərən strateji çərçivə təqdim edir.
İsrail Baş naziri burada klassik geopolitik ölçülərin- əhali sayı, torpaq sahəsi, hərbi potensialın xaricinə çıxır. O, yeni güc parametrlərini vurğulayır. Bunlar arasında texnologiya istehsal etmək qabiliyyəti, müdafiə innovasiyası, strateji iradə və böhran anında sürətli qərar qəbul etmə qabiliyyəti yer alır.
Hindistanın demoqrafik və iqtisadi ölçüsü ilə İsrailin yüksək texnologiya və təhlükəsizlik infrastrukturu birləşdikdə əlavə effekt yaranır. Bu, iki ölkənin bir-birini tamamladığı tezisini gücləndirir. İsrail müdafiə sənayesi, kiber təhlükəsizlik, kənd təsərrüfatı texnologiyaları və su idarəçiliyi sahələrində qlobal bilik mərkəzidir. Hindistan isə geniş daxili bazası, artan orta təbəqəsi, sürətlə böyüyən texnologiya investisiyaları və Hind-Qərb-Pasifikdəki strateji mövqeyi ilə qlobal sistemdə çəkisini artıran aktordur.
Bu iki potensialın birləşməsi ikitərəfli münasibətlərlə yanaşı regional güc arxitekturasının yenidən formalaşmasını da ifadə edir.
-İsrail-Hindistan əməkdaşlığı əsasən hansı sahələrdə inkişaf edib?
-İsrail-Hindistan yaxınlaşması xüsusilə müdafiə sahəsində konkretləşir. Yeni Dehli İsrailin ən vacib müdafiə ixrac bazalarından biri olub. O, pilotsuz hava vasitələri, hava müdafiə sistemləri, radar texnologiyaları və elektron döyüş qabiliyyəti sahələrində dərin əməkdaşlıq qurur.
Bu, yalnız ticarət əlaqəsi deyil, eyni zamanda strateji təhlükəsizlik etibarının göstəricisidir. Hindistan Çin və Pakistan mənbəli təhlükəsizlik risklərini balanslaşdırmaq üçün İsraildən texnologiya əsaslı həllər əldə edir. İsrail isə Asiyada strateji dərinlik qazanır. O, diplomatik təsir dairəsini genişləndirir və Qərb xaricində böyük bir aktorla davamlı bağ qurur.
Netanyahunun “ittifaqı misli görünməmiş səviyyəyə çatdırmaq” vurğusu yalnız mövcud əməkdaşlığı ifadə etmir. Bu, uzunmüddətli jeopolitik tərəfdaşlığı da işarə edir.ə
-Bu əməkdaşlıq Türkiyə üçün nə ifadə edir?
-Bu inkişafın Türkiyə üçün mənası çoxqatlıdır. Türkiyə həm Orta Şərqdə, həm də Avrasiya regionunda balans siyasəti izləyir. İsrailin Hindistanla güclü strateji əlaqələri Təl Əvivin Asiyadakı diplomatik və iqtisadi manevr imkanını artırır. Bu, Türkiyənin regional enerji, müdafiə və logistika mərkəzi olma məqsədi ilə dolaylı şəkildə kəsişə bilər. Xüsusilə müdafiə sənayesində son illərdə əldə olunan irəliləyişlər nəzərə alındığında Hindistan böyük bir bazar olaraq həm rəqabət, həm də əməkdaşlıq imkanları yaradır.
İsrailin Hindistanda güclü mövqeyi Türk müdafiə şirkətləri üçün rəqabəti artırır. Eyni zamanda üçtərəfli və ya çoxtərəfli layihələr üçün də zəmin hazırlayır. Türkiyənin çoxistiqamətli xarici siyasət anlayışı həm Təl Əviv, həm Yeni Dehli ilə balanslı münasibətlər qurma qabiliyyətinə əsaslanır. Buna görə İsrail-Hindistan ittifaqı Ankara üçün yalnız bir çağırış deyil. Bu, düzgün diplomatiya ilə idarə edilə biləcək imkan sahəsidir.
-Hindistanın Cənubi Qafqazdakı rolunu necə qiymətləndirirsiniz?
-Cənubi Qafqaz kontekstində Hindistan faktoru son dövrlərdə daha nəzərəçarpandır. Hindistanın Ermənistanla müdafiə sahəsində əlaqələrini artırması regional balans üçün maraqlıdır.
Ermənistan, İran üzərindən keçən logistika xətləri və Şimal-Cənub ticarət koridoru baxımından Hindistan üçün strateji keçid sahəsi hesab olunur. Bununla yanaşı, Azərbaycan Orta Koridor və Zəngəzur xətti vasitəsilə Türkiyə ilə inteqrasiya edən Avrasiya bağlantı arxitekturası qurur. Bu vəziyyət mürəkkəb tablo yaradır.
İsrail Azərbaycan üçün strateji tərəfdaşdır. Hindistan isə Ermənistanla hərbi əməkdaşlıq inkişaf etdirir. Buna baxmayaraq, İsrail və Hindistan qlobal səviyyədə yaxın müttəfiqdir. Bu üçlü balans Cənubi Qafqazda jeopolitikanın artıq yalnız regional aktorlarla məhdudlaşmadığını göstərir. Eyni zamanda Asiya güclərinin də təsir sahəsinə daxil olduğunu bildirir.
-Azərbaycan İsrail və Hindistanla münasibətlərini necə balanslaşdırır?
-Azərbaycan üçün Hindistan faktoru həm diqqətlə izlənilməsi lazım olan təhlükəsizlik parametri, həm də potensial iqtisadi diplomatiya sahəsidir. Hindistan enerji tələbatı sürətlə artan bir ölkədir və enerji təchizatının diversifikasiyasını axtarır. Azərbaycan isə hidrokarbon ehtiyatları və tranzit qabiliyyəti ilə alternativ tərəfdaş rolunu oynaya bilər.
Buna görə Bakı bir tərəfdən İsraillə strateji əməkdaşlığı davam etdirə digər tərəfdən isə Hindistanla iqtisadi münasibətləri inkişaf etdirə bilər. Bu çoxistiqamətli diplomatiya Cənubi Qafqazın yeni güc xəritəsində Azərbaycana elastiklik qazandırır.
-Netanyahunun sözləri İsrailin güc anlayışını necə göstərir?
Netanyahunun sözləri sadəcə diplomatik jest deyil. Bu, 21-ci əsrin güc arxitekturasının necə yenidən təyin olunduğunu göstərir. Artıq beynəlxalq sistemdə həlledici olan yalnız əhali sayı və coğrafi genişlik deyil. Yüksək texnologiya istehsal etmək, müdafiə sənayesində innovasiya aparmaq, tədarük zəncirlərini və logistika koridorlarını idarə etmək vacibdir. Strateji tərəfdaşlıqlar qurmaq və böhran anında sürətli qərar vermək yeni güc parametrləri kimi çıxış edir. Bu baxımdan İsrail ilə Hindistan arasında inkişaf edən strateji yaxınlaşma yalnız iki dövlət arasındakı əməkdaşlıq deyil. Bu, qlobal güc bölgüsünün üfüqi şəkildə yenidən təşkil olunmasının real nümunəsidir.
-İsrail-Hindistan xətti Asiya və Orta Şərqdə hansı strateji təsirləri yaradır?
- İsrail-Hindistan xətti, Asiyada Çin mərkəzli yüksəlişə alternativ strateji əsas xətt yaradır. Eyni zamanda ABŞ ilə uyğun, lakin tam asılı olmayan təhlükəsizlik arxitekturası qurur. Bu, Orta Şərqdəki balanslarına da dolayısı ilə təsir edir. İsrailin Asiyaya açılması onu yalnız regional aktor olmadan çıxarıb. O, Hind-Qərb-Pasifik bağlantılı daha geniş geopolitik şəbəkənin parçasına çevrilir.
Enerji təhlükəsizliyi, kiber təhlükəsizlik, müdafiə texnologiyaları və ticarət koridorları üzərindən qurulan bu şəbəkə Şərqi Aralıq dənizindən Cənubi Asiyaya uzanan geniş xəttdə təsir göstərir. İttifaq klassik hərbi əməkdaşlıqdan çıxaraq iqtisadi və texnoloji inteqrasiya əsasında yeni güc sahəsi yaradır.
-İsrail-Hindistan yaxınlaşması hansı regional təsirləri yaradır?
-Netanyahunun Hindistanı “böyük”, İsraili isə “ruh və hərəkət baxımından böyük” kimi qiymətləndirməsi simvolik deyil. Bu, yeni qlobal güc anlayışının ifadəsidir.
Artıq geopolitik güc yalnız demoqrafik ölçü ilə ölçülmür. O, texnologiya istehsal etmə qabiliyyəti, strateji ittifaqlar qurma bacarığı və regional böhranları idarə etmə bacarığı ilə ölçülür.
İsrail-Hindistan yaxınlaşması, Orta Şərqdən Hind-Qərb-Pasifikə uzanan geniş xəttdə yeni strateji xətt yaradır. Bu xətt Türkiyə üçün diqqətlə idarə olunması lazım olan həm rəqabət, həm də əməkdaşlıq sahəsi hesab olunur.
Bu, Cənubi Qafqazda da çoxqatlı balans siyasətini zəruri edir.
-21-ci əsrdə qlobal güc bölgüsündə İsrail-Hindistan yaxınlaşmasının strateji əhəmiyyəti nədir?
-21-ci əsrin geopolitikası artıq ikitərəfli bloklardan deyil, kəsişən ittifaq şəbəkələrindən ibarətdir. İsrail-Hindistan xətti yeni şəbəkə sisteminin diqqətəlayiq nümunələrindən biridir.
Məsələ iki ölkə arasındakı dostluq ritorikasından daha genişdir. İsrail-Hindistan yaxınlaşması strateji potensialı yüksək olan orta ölçülü dövlətlərin qlobal güc bölgüsündə necə təsirli aktorlara çevrilə biləcəyini göstərir.
Bu ittifaq 21-ci əsrin geopolitikasında klassik blok sistemlərinin yerini elastik, texnologiya yönümlü və çoxqatlı tərəfdaşlıqların aldığını ortaya qoyur. Yeni geopolitik sistem sabit cəbhələrdən deyil, dəyişkən, lakin strateji hesablanmış əməkdaşlıqlardan ibarətdir. İsrail-Hindistan xətti bu çevrilişin diqqətəlayiq nümunəsi olaraq beynəlxalq sistemdə yenidənqurmanın simvoluna çevrilir.
