- Avropanın qarşıdakı onilliklərdə üzləşəcəyi ən böyük problemlərdən biri məhz azalan və qocalan əhali olacaq
"Avropa İttifaqına daxil olan 27 ölkənin 21-də ölənlərin sayı doğulan uşaqların sayından çoxdur. Bu ölkələrin əhalisi yoxa çıxmağa doğru gedir". ABŞ-li milyarder İlon Maskın "X" sosial şəbəkəsində yazdığı bu sözlər dünya ictimaiyyətində geniş müzakirələrə səbəb olub.
Mask uzun illərdir aşağı doğum səviyyəsini bəşəriyyət üçün ən böyük təhlükələrdən biri kimi qiymətləndirir. Bəs onun bu dəfə səsləndirdiyi iddialar nə dərəcədə reallığı əks etdirir?
Rəqəmlər nə deyir?
Son illərdə Avropa həqiqətən də ciddi demoqrafik dəyişiklik yaşayır. Əksər Avropa ölkələrində doğum səviyyəsi əhalinin özünü təbii yolla bərpa etməsi üçün tələb olunan 2,1 göstəricisindən xeyli aşağıdır. Avropa İttifaqında bu rəqəm orta hesabla təxminən 1,4 uşaq səviyyəsindədir. Bunun nəticəsində bir çox ölkədə ilk dəfə olaraq doğulanların sayı ölənlərin sayından az olub və əhali yalnız miqrasiya hesabına artım göstərə bilir.
Xüsusilə İtaliya, İspaniya, Almaniya, Yunanıstan, Portuqaliya və Şərqi Avropanın bir sıra ölkələri uzun müddətdir aşağı doğum göstəriciləri ilə üzləşirlər. Əgər bu tendensiya davam edərsə, qarşıdakı onilliklərdə həmin ölkələrin əhalisinin milyonlarla nəfər azalacağı proqnozlaşdırılır.
Ancaq "əhali yoxa çıxır" ifadəsini sözün həqiqi mənasında qəbul etmək düzgün olmazdı. Demoqrafların fikrincə, söhbət dövlətlərin və ya xalqların tamamilə məhv olmasından deyil, əhalinin sayının tədricən azalması, yaşlanması və bunun yaratdığı sosial-iqtisadi problemlərdən gedir.
Doğum niyə azalır?
Mütəxəssislər bu prosesi tək bir səbəblə izah etmirlər. Burada iqtisadi, sosial və mədəni amillər bir-birini tamamlayır.
İlk növbədə, yaşayış xərclərinin sürətlə artması gənclərin ailə qurmasını gecikdirir. Avropanın iri şəhərlərində mənzil qiymətlərinin rekord həddə çatması, ipoteka faizləri və kirayə bazarındakı bahalaşma uşaqlı ailə qurmağı daha çətin edir.
Digər mühüm səbəb əmək bazarındakı dəyişikliklərdir. Gənclər daha uzun müddət təhsil alır, karyera qurmağa üstünlük verir və iqtisadi sabitlik əldə etdikdən sonra ailə planlaşdırmağa başlayırlar. Nəticədə ilk uşaq sahibi olma yaşı getdikcə yüksəlir.
Sosial dəyərlərdə baş verən dəyişikliklər də mühüm rol oynayır. Müasir cəmiyyətlərdə fərdi inkişaf, peşəkar uğur və şəxsi həyat tərzi ailə modelindən daha çox ön plana çıxır. Bu isə uşaq sayına birbaşa təsir göstərir.
Qocalan Avropa iqtisadiyyatı necə dəyişdirəcək?
Əhali strukturundakı dəyişikliklər iqtisadiyyat üçün ciddi nəticələr doğurur.
Əmək qabiliyyətli insanların sayı azaldıqca müəssisələr işçi qüvvəsi çatışmazlığı ilə üzləşirlər. Artıq Almaniya, Fransa və digər inkişaf etmiş ölkələrdə səhiyyə, tikinti, logistika və informasiya texnologiyaları kimi sahələrdə minlərlə vakansiya doldurulmur.
Digər tərəfdən yaşlı əhalinin artması pensiya və səhiyyə sistemlərinə böyük maliyyə yükü yaradır. İşləyən insanların sayı azaldıqca dövlət büdcəsinin sosial öhdəlikləri artır və vergi yükü yüksələ bilər.
İqtisadçılar hesab edirlər ki, əgər məhsuldarlıq və texnoloji inkişaf bu prosesi kompensasiya etməzsə, Avropanın uzunmüddətli iqtisadi artımı zəifləyə bilər.
Miqrasiya çıxış yoludurmu?
Bir çox Avropa ölkəsi əhali çatışmazlığını miqrasiya hesabına kompensasiya etməyə çalışır. Son illərdə milyonlarla miqrant Avropa ölkələrində məskunlaşıb və əmək bazarına qoşulub.
Lakin bu yanaşmanın da məhdudiyyətləri var. Miqrasiya qısamüddətli dövrdə işçi qüvvəsini artırsa da, uzunmüddətli perspektivdə doğum səviyyəsinin aşağı qalmasını tam əvəz etmir. Bundan başqa, miqrasiya siyasəti siyasi müzakirələrin və ictimai debatların əsas mövzularından birinə çevrilib.
Süni intellekt və robotlar problemi həll edə bilərmi?
Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, süni intellekt və robot texnologiyalarının inkişafı işçi qüvvəsinin azalmasının təsirlərini müəyyən qədər azalda bilər. Avtomatlaşdırma istehsalın səmərəliliyini artırır, xidmət sektorunda insan əməyinə olan ehtiyacı qismən azaldır və iqtisadi məhsuldarlığı yüksəldir.
Ancaq demoqraflar vurğulayırlar ki, texnologiya əhalinin yaşlanmasının bütün nəticələrini aradan qaldıra bilməz. Çünki sosial təminat sistemlərinin maliyyələşdirilməsi, istehlak bazarının genişliyi və vergi daxilolmaları birbaşa əhalinin sayından və yaş strukturundan asılıdır.
Dövlətlər hansı siyasəti seçir?
Demoqrafik böhranı yüngülləşdirmək üçün müxtəlif ölkələr fərqli yanaşmalar tətbiq edirlər.
Fransa ailələrə verilən müavinətləri artırır, dövlət hesabına uşaq baxçası xidmətlərini genişləndirir və valideyn məzuniyyətini dəstəkləyir. Macarıstan çoxuşaqlı ailələr üçün geniş vergi güzəştləri tətbiq edib. Skandinaviya ölkələri isə çevik iş rejimi, uzunmüddətli valideyn məzuniyyəti və gender bərabərliyini təşviq edən siyasətlə doğum səviyyəsini yüksəltməyə çalışırlar.
Lakin indiyədək heç bir ölkə uzunmüddətli perspektivdə doğum səviyyəsini sabit şəkildə əhalinin özünü bərpa həddinə çatdıra bilməyib.
Maskın arqumenti nə qədər əsaslıdır?
İlon Maskın fikirləri bəzən kəskin və mübahisəli səslənsə də, onların əsaslandığı demoqrafik problem realdır. Beynəlxalq təşkilatların proqnozları göstərir ki, XXI əsrin ikinci yarısında dünyanın bir çox inkişaf etmiş ölkəsində əhali azalacaq və yaşlanacaq.
Bununla belə, mütəxəssislər hesab edirlər ki, vəziyyəti "Qərbin yox olması" kimi təqdim etmək elmi baxımdan düzgün deyil. Daha doğru ifadə "demoqrafik transformasiya" və ya "uzunmüddətli əhali azalması"dır. Bu proses dövlətlərin iqtisadi modelini, əmək bazarını, sosial siyasətini və hətta siyasi prioritetlərini dəyişdirəcək.
İlon Maskın paylaşımı diqqəti illərdir davam edən, lakin son dövrlərdə daha da dərinləşən bir problemə yönəldib. Doğum səviyyəsinin azalması artıq yalnız ailə siyasəti məsələsi deyil. Bu, iqtisadi inkişafdan tutmuş milli təhlükəsizliyə, pensiya sistemindən əmək bazarına qədər geniş sahələri əhatə edən strateji çağırışdır.
Ekspertlər hesab edirlər ki, demoqrafik böhranın həlli üçün təkcə maliyyə təşviqləri kifayət deyil. Gənclərin mənzilə çıxış imkanlarının artırılması, ailə və karyera arasında balansın yaradılması, keyfiyyətli uşaq baxımı xidmətlərinin genişləndirilməsi və məhsuldarlığı artıran texnoloji investisiyalar paralel şəkildə həyata keçirilməlidir. Əks halda, Avropanın qarşıdakı onilliklərdə üzləşəcəyi ən böyük problemlərdən biri məhz azalan və qocalan əhali olacaq.
