"ABŞ və İsrailin əməliyyatlarının məhdud uğur qazanması münaqişənin uzunmüddətli qeyri-sabitlik potensialını artırır"
ABŞ və İsrailin İrana qarşı başladığı müharibənin bütün tərəflər üçün nəzarətdən çıxmaq həddinə yaxınlaşdığı və eskalasiyanın qlobal iqtisadiyyata risk yaratdığı bildirilib.
Bu barədə Çin nəşri "Global Times" qəzetinin redaksiya məqaləsində qeyd olunub.
Məqalədə bildirilir ki, ABŞ və İsrailin fevralın 28-dən İrana qarşı başladığı hərbi zərbələrdən artıq bir ay keçir. Nəşrin fikrincə, qarşıya qoyulan məqsədlərə tam nail olunmayıb və münaqişə tədricən nəzarətdən çıxmaq həddinə yaxınlaşıb. Qəzet yazır ki, bu qarşıdurmanın geopolitikaya və qlobal nizamın formalaşmasına təsiri artıq hiss olunur.
Beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspert Mehmet Gökhan Özçubukçu Sherg.az-a ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı hərbi əməliyyatların yalnız Yaxın Şərqin təhlükəsizlik mühitini deyil, eyni zamanda qlobal geosiyasi və iqtisadi tarazlığı ciddi şəkildə təsirləndirmə potensialına malik olduğunu deyib:
"Çin nəşri “Global Times” nəşrində yer alan baş məqaləyə görə, 28 fevral tarixindən etibarən başlanmış bu hərbi müdaxilələr üzərindən bir aydan çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, müəyyən edilmiş strateji hədəflər tam şəkildə həyata keçirilməyib. Bunun nəticəsi olaraq, münaqişə nəzarətdən çıxmağa doğru yaxınlaşır və regional, eləcə də qlobal sistem üzərində nəzərəçarpacaq təsirlər yaradır. Bu vəziyyət, müasir beynəlxalq münasibətlər ədəbiyyatında tez-tez vurğulanan “mürəkkəb münaqişə dinamikaları” anlayışını təsdiqləyir. Bu baxımdan, dövlətlərarası hərbi əməliyyatlar yalnız birbaşa hədəfləri təsirləndirən addımlar deyil, eyni zamanda çoxölçülü siyasi, iqtisadi və diplomatik təsirlər yaradan proseslər kimi qiymətləndirilməlidir.
ABŞ və İsrailin əməliyyatlarının əsas hədəfləri İranın nüvə potensialını məhdudlaşdırmaq, onun regional güc proyeksiyasını əngəlləmək və xüsusilə İsrailə yönəlmiş potensial təhdidləri azaltmaq kimi ön plana çıxır. Lakin əməliyyatların gözlənilən strateji nəticələri verməməsi bu tip hərbi müdaxilələrin mürəkkəbliyini açıq şəkildə ortaya qoyur. Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində realist yanaşma dövlətlərin təhlükəsizlik maraqlarını maksimum səviyyəyə çatdırmağa yönəldiyi halda, liberal yanaşmalar beynəlxalq əməkdaşlıq və çoxtərəfli diplomatiyanı önə çəkir. Bu münaqişə kontekstində ABŞ və İsrailin birtərəfli hərbi addımları realist təhlükəsizlik strategiyası kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin uzunmüddətli perspektivdə regional sabitliyi və beynəlxalq hüququ ciddi şəkildə sınağa çəkir. Bundan əlavə, bu əməliyyatlar yalnız hərbi hədəflərlə məhdudlaşmayaraq diplomatik və iqtisadi xərclər də yaradır və beynəlxalq ictimaiyyətin müdaxilə imkanlarını test edir".
Analitik qeyd edib ki, regional baxımdan yanaşdıqda, İranın strateji mövqeyi və sahib olduğu hərbi-diplomatik imkanlar əməliyyatların məhdud uğurla nəticələnməsinin əsas səbəblərindən biri kimi çıxış edir:
"İran, Fars körfəzi və Hörmüz boğazı kimi kritik enerji keçid nöqtələri üzərində nəzarət imkanına malik olaraq regional və qlobal enerji təminatına birbaşa təsir göstərə bilir. Bu baxımdan, ABŞ və İsrailin əməliyyatları yalnız hərbi uğurla ölçülmür, eyni zamanda iqtisadi xərclər və enerji təhlükəsizliyi riskləri də nəzərə alınmalıdır. Bundan əlavə, İranın vəkil qüvvələr və regional müttəfiqlər vasitəsilə həyata keçirdiyi asimmetrik müdafiə strategiyaları birbaşa qarşıdurmanın xərclərini artırır və əməliyyatların effektivliyini məhdudlaşdırır. Bu isə mürəkkəb münaqişə dinamikalarının ən aydın nümunələrindən biridir.
Qlobal iqtisadi baxımdan, münaqişənin gərginləşməsi xüsusilə enerji bazarlarında kəskin dalğalanmalara səbəb ola bilər. Yaxın Şərqin dünya enerji təminatındakı mərkəzi rolu neft və təbii qaz qiymətlərinə həssaslığı artırır. Bu da beynəlxalq maliyyə bazarlarında qeyri-müəyyənlik yaradır. Ədəbiyyatda bu kimi hallar “geoiqtisadi həssaslıq” kimi xarakterizə olunur. Bu, enerji təchizatı, logistika xətləri və beynəlxalq ticarət axınlarına birbaşa təsir göstərir. İqtisadi baxımdan enerji qiymətlərindəki artım yalnız neft və qaz sektorunu deyil, eyni zamanda qlobal inflyasiya səviyyələrini, istehsal xərclərini və logistika xərclərini də artırır. Məsələn, enerji qiymətlərindəki dalğalanmalar sənaye istehsal xərclərini yüksəldir, ərzaq və logistika sektorlarında qiymət artımına səbəb olur və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə valyuta böhranlarını oyada bilər. Bu səbəbdən, hərbi əməliyyatların yalnız hərbi və diplomatik deyil, həm də iqtisadi ölçüləri böyük əhəmiyyət daşıyır".
Politoloq söyləyib ki, geosiyasi baxımdan, ABŞ və İsrailin əməliyyatları beynəlxalq hüquq və normalar çərçivəsində də mübahisələr doğurur:
"Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində dövlətlərin təhlükəsizlik maraqlarını maksimum səviyyəyə çatdırmaq meyli realist yanaşma ilə izah olunsa da, bu cür əməliyyatların çoxtərəfli diplomatiya, beynəlxalq hüquqa uyğunluq və etik məsuliyyət baxımından ciddi sınaqlar yaradır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və digər beynəlxalq qurumlar birtərəfli hərbi müdaxilələrin legitimliyi ilə bağlı açıqlamalar verir və diplomatik həll çağırışlarını təkrarlayır. Bu baxımdan, münaqişə yalnız hərbi deyil, eyni zamanda beynəlxalq normalar, diplomatik legitimlik və etik çərçivədə də qiymətləndirilməlidir. Həmçinin, hərbi müdaxilələrin regional aktorlar üzərində yaratdığı psixoloji və qavrayışa əsaslanan təsirlər uzunmüddətli sabitliyi daha da mürəkkəbləşdirir.
Regional aktorların münaqişəyə reaksiyaları da vəziyyətin mürəkkəbliyini artırır. Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Türkiyə və digər regional güclər bu münaqişənin iqtisadi və təhlükəsizlik aspektlərini diqqətlə izləyir və öz strateji maraqları çərçivəsində addımlar atır. Bu çoxqütblü güc balansı münaqişənin gözlənilməz şəkildə eskalasiya etməsinə zəmin yaradır. Xüsusilə İranın vəkil qruplar və regional müttəfiqlər vasitəsilə həyata keçirdiyi müdafiə strategiyası münaqişənin həm müddətini uzadır, həm də əməliyyatların xərclərini artırır. Bu isə Yaxın Şərqin kövrək təhlükəsizlik mühitini bir daha ön plana çıxarır. Eyni zamanda, regional aktorların münaqişəyə birbaşa qoşulma və ya vasitəçilik etmə ehtimalı onun gedişatını müəyyən edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir. Məqalədə həmçinin vurğulanır ki, münaqişənin geosiyasi və qlobal nizam üzərindəki təsirləri artıq hiss olunmağa başlayıb. Bu hal beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində “spillover effect”- yəni bir bölgədə baş verən böhran və ya münaqişənin digər bölgələrə dolayı təsir göstərməsi anlayışı ilə izah olunur".
Ekspert bildirib ki, enerji qiymətlərindəki dalğalanmalar, qlobal təchizat zəncirlərində yaranan fasilələr və artan investisiya riskləri qlobal iqtisadi sabitliyi birbaşa təhdid edir:
"Bundan əlavə, regional münaqişələrin miqrasiya axınlarını artırması, humanitar böhranları dərinləşdirməsi və beynəlxalq ictimaiyyətin müdaxilə imkanlarını məhdudlaşdırması da nəzərdən qaçırılmamalıdır. İnsan hüquqlarının pozulması və mülki itkilər beynəlxalq ictimaiyyətdə təzyiq yaradır və böhran idarəetmə mexanizmlərini çətinləşdirir.
ABŞ və İsrailin əməliyyatlarının məhdud uğur qazanması münaqişənin uzunmüddətli qeyri-sabitlik potensialını artırır. Bu isə göstərir ki, münaqişə yalnız regional deyil, həm də qlobal güc balansına təsir göstərə bilər. Çin, Rusiya və Avropa İttifaqı kimi böyük aktorlar Yaxın Şərqdəki bu böhranı öz strateji maraqları çərçivəsində istifadə etmək potensialına malikdir. Bu baxımdan, münaqişənin eskalasiyası və beynəlxalq aktorların ona müdaxilə ehtimalı beynəlxalq sistemin kövrəkliyini və çoxtərəfli diplomatiya mexanizmlərinin əhəmiyyətini bir daha gündəmə gətirir. Bundan əlavə, texnologiya və kəşfiyyat sahəsindəki inkişaflar münaqişə dinamikalarını daha da mürəkkəbləşdirir, kibermüharibə və informasiya savaşı kimi yeni təhdidləri ön plana çıxarır.
Nəticə etibarilə, ABŞ və İsrailin İrana qarşı əməliyyatları çoxölçülü beynəlxalq böhran kimi qiymətləndirilməlidir. Əməliyyatların planlaşdırılan nəticələri tam şəkildə əldə olunmadığı, münaqişənin nəzarətdən çıxmağa yaxınlaşdığı və regional, eləcə də qlobal iqtisadi təsirlərin getdikcə daha aydın hiss olunduğu bir şəraitdə mövcud vəziyyətin təcili xarakter daşıdığı görünür".
Müsahibimiz bu böhranın mürəkkəb güc balansı, beynəlxalq normalar, iqtisadi həssaslıq və regional strateji davranışlar çərçivəsində geniş və dərin təhlil tələb etdiyini vurğulayıb:
"Diplomatik danışıqların sürətləndirilməsi, çoxtərəfli mexanizmlərin işə salınması və böhran idarəetmə strategiyalarının tətbiqi həm regional sabitlik, həm də qlobal iqtisadi nizam baxımından həyati əhəmiyyət kəsb edir.
Bu kontekstdə, qarşıdakı dövrdə beynəlxalq ictimaiyyətin rolu və böhranı idarəetmə qabiliyyəti münaqişənin gedişatını müəyyən edən əsas amil olacaq. Regional aktorlar, qlobal güc balansı və enerji təhlükəsizliyi faktorları nəzərə alındıqda, əməliyyatların qısamüddətli hərbi nəticələrindən daha çox uzunmüddətli geosiyasi və iqtisadi təsirləri əsas qiymətləndirmə meyarı kimi ön plana çıxır. Bu səbəbdən, mövcud böhran yalnız hərbi məsələ kimi deyil, eyni zamanda beynəlxalq normalar, iqtisadi sabitlik və regional diplomatiya prizmasından da kompleks şəkildə analiz edilməlidir".
