- Bakı-İrəvan münasibətlərində TARİXİ DƏYİŞİKLİK: “Artıq söhbət müharibədən yox, ticarət və tranzitdən gedir”
- “Türkiyə-Azərbaycan bağlantısı güclənəcək, Orta Dəhlizin imkanları genişlənəcək”
Bişkekdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının yubiley sammiti çərçivəsində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan arasında görüş keçirilib. Hər iki lider ŞƏT Zirvə toplantısında iştirak etmək məqsədilə Bişkekə səfər etsə də, sammit çərçivəsində ikitərəfli görüşün keçirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu, hər şeydən əvvəl, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində birbaşa dialoqun davam etdirilməsi baxımından müsbət məqamdır.
Görüş zamanı liderlər 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilmiş Sülh Zirvəsinin nəticələrinə də toxunublar. Onlar ABŞ Prezidenti Donald Trampın şahidliyi ilə imzalanmış Birgə Bəyannamənin, eləcə də “Azərbaycan Respublikası ilə Ermənistan Respublikası arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis olunması haqqında Saziş”in razılaşdırılmış mətninin paraflanmasının tarixi əhəmiyyətini xüsusi vurğulayıblar. Görüşdə Azərbaycan-Ermənistan dövlət sərhədinin delimitasiyası məsələsi də mühüm istiqamətlərdən biri kimi diqqətdə saxlanılıb. Tərəflər delimitasiya üzrə müvafiq dövlət komissiyalarının mühüm rolunu qeyd edərək, onların iki ölkə arasında əldə olunmuş razılaşmalara uyğun şəkildə fəaliyyətlərini davam etdirməsinin vacibliyini vurğulayıblar.
Bu baxımdan İlham Əliyev–Paşinyan görüşünü yalnız növbəti diplomatik təmas kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Görüş həm sülh sazişinin yekunlaşdırılması, həm Ermənistanın hüquqi öhdəliklərinin icrası, həm Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması, həm də Azərbaycan–Ermənistan iqtisadi əlaqələrinin genişləndirilməsi baxımından prosesin praktiki mərhələsinin müzakirə olunduğu platforma kimi dəyərləndirilə bilər.
Mövzunu Sherg.az-a şərh edən Milli Məclisin deputatı Elnarə Akimova Sherg.az-a bildirib ki, Bişkekdə İlham Əliyev və Nikol Paşinyan arasında keçirilən görüşün əsas əhəmiyyəti ondadır ki, tərəflər artıq yalnız sülh haqqında danışmır, sülhün real həyatda doğurduğu nəticələri də müzakirə edirlər:
“Azərbaycanın neft məhsullarının Ermənistana ixracı, üçüncü ölkələrdən gələn taxıl və digər məhsulların Azərbaycan ərazisindən Ermənistana tranziti, iki ölkə arasında ticarət əlaqələrinin yaranması və iqtisadi təmasların genişlənməsi bunun ən konkret göstəriciləridir. Sülhün siyasi sənəddən iqtisadi reallığa çevrilməsi baxımından bu məqam xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Burada Azərbaycanın diplomatiyasının mühüm üstünlüyü də görünür. Bakı sülh prosesini yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, praktiki addımlarla ölçür. Əgər dünən Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin əsas gündəmi atəşkəs, sərhəd və təhlükəsizlik idisə, bu gün masada ticarət, enerji, tranzit və kommunikasiyalar dayanır. Bu, münasibətlərin mahiyyətində baş verən dəyişiklikdir.
2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə edilmiş razılaşmalar bu proses üçün mühüm siyasi çərçivə yaradıb. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyanın ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə Birgə Bəyannamə imzalaması, sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin paraflanması və kommunikasiyaların açılması istiqamətində əldə olunan razılaşmalar Cənubi Qafqazda yeni mərhələnin başlanğıcını göstərdi. Bişkek görüşü isə həmin siyasi nəticələrin ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Sülh sazişinin imzalanmasına gəldikdə, burada əsas məsələ artıq mətnin hazırlanması deyil, onun imzalanması və sonrakı ratifikasiya mərhələsinin qarşılıqlı öhdəliklər əsasında təmin edilməsidir. Razılaşdırılmış mətnin mövcudluğu böyük siyasi məsafənin qət edildiyini göstərir. Lakin diplomatiyada son imza heç vaxt texniki prosedurdan ibarət olmur. Dövlətlər üçün hüquqi, siyasi və konstitusion məsələlər yekun qərarın ayrılmaz hissəsidir”.
Elnarə Akimova bildirib ki, Ermənistan Konstitusiyasına dəyişiklik məsələsinin məhz bu kontekstdə önə çıxması təsadüfi deyil: “Azərbaycanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, Ermənistanın əsas qanununda Azərbaycana qarşı ərazi iddialarına əsas verə biləcək müddəalar aradan qaldırılmalıdır. Bakının bunu sülh sazişinin davamlılığı ilə əlaqələndirməsi təsadüfi deyil. Çünki dövlətlərarası münasibətlərin normallaşması yalnız bir sənədin imzalanması ilə deyil, gələcəkdə yeni ərazi iddialarının siyasi və hüquqi zəmininin aradan qaldırılması ilə daha etibarlı xarakter ala bilər.
Burada prosesin çətin tərəfi də elə budur. Ermənistan daxilində konstitusiya dəyişikliyi yalnız xarici siyasət məsələsi deyil, daxili siyasi və hüquqi prosesdir. Buna görə də onun həyata keçirilməsini sürətləndirmək üçün Azərbaycan tərəfindən siyasi təzyiqdən daha çox, ardıcıl diplomatik mövqe və əldə edilmiş razılaşmaların konkret mexanizmlərə çevrilməsi əhəmiyyətlidir. Bişkek görüşünün dəyəri də tərəflərin birbaşa dialoqu davam etdirmək barədə razılığa gəlməsindədir”.
Deputat qeyd edib ki, Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması isə sülh prosesinin ən mühüm praktiki tərəflərindən biridir. Onun fikrincə, burada söhbət yalnız Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında bağlantıdan getmir:
“Bu xəttin açılması Cənubi Qafqazın nəqliyyat xəritəsini dəyişə, Türkiyə ilə Azərbaycan arasında quru bağlantısını daha da gücləndirə və Mərkəzi Asiyadan Avropaya uzanan Orta Dəhlizin imkanlarını genişləndirə bilər. Vaşinqtonda razılaşdırılmış “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu”nun - TRIPP-in gündəmə gəlməsi də məhz bu baxımdan mühümdür. Marşrutun məqsədi Ermənistan ərazisindən keçməklə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat bağlantısının yaradılmasıdır. Bu layihənin reallaşması üçün artıq siyasi razılaşmadan texniki və hüquqi mexanizmlərə keçmək tələb olunur. Bişkekdə liderlərin TRIPP üzrə növbəti praktiki addımları müzakirə etməsi prosesin kağız üzərində qalmaması baxımından əhəmiyyətlidir.
Məncə, bu məsələdə ən mühüm dəyişiklik “dəhliz” anlayışının siyasi mübahisə predmetindən regional bağlantı layihəsinə çevrilməsi istiqamətindədir. Azərbaycanın mövqeyi aydındır: Naxçıvanla bağlantı təmin edilməli, bu bağlantı Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə uyğun həyata keçirilməli, eyni zamanda marşrut regionun digər ölkələri üçün də iqtisadi imkanlar yaratmalıdır. Ermənistan isə öz ərazisindən keçən yollar üzərində suverenliyinin qorunmasını önə çəkir. Deməli, qarşıda duran əsas məsələ artıq yolun olub-olmaması deyil, onun hansı hüquqi və idarəetmə mexanizmi ilə işləyəcəyidir”.
E. Akimova hesab edir ki, Bişkek görüşü bu baxımdan sülh prosesinin irəliləməsi və tərəflər arasında praktiki əməkdaşlığın genişlənməsi üçün müəyyən nikbinlik yaradır:
“Xüsusilə Azərbaycan üzərindən Ermənistana daşınmaların başlaması və genişlənməsi diqqətçəkən məqamdır. Bir vaxtlar bir-birinə qarşı bağlı sərhədləri olan iki ölkə arasında bu gün Azərbaycanın enerji məhsulları Ermənistana gedir, üçüncü ölkələrdən gələn yüklər Azərbaycan ərazisindən Ermənistan istiqamətində hərəkət edir. Bu, sülh prosesinin ən təsirli göstəricilərindən biridir. Çünki siyasi münasibətlərdə etimadın ən real ölçülərindən biri qarşı tərəfin ərazisindən iqtisadi baxımdan istifadə etməyə hazır olmaqdır.
Əgər bu proses genişlənərsə, onun siyasi nəticəsi də böyük olacaq. Ticarət əlaqələri artdıqca qarşılıqlı asılılıq yaranır, qarşılıqlı asılılıq isə yeni münaqişə risklərini iqtisadi baxımdan daha baha və siyasi baxımdan daha arzuolunmaz edir. Sülh beləliklə yalnız siyasi sənədlərin deyil, insanların və bizneslərin gündəlik maraqlarının da təmin etdiyi sistemə çevrilir.
Bununla belə, Bişkek görüşünü həddindən artıq romantikləşdirmək də düzgün olmaz. Azərbaycan və Ermənistan arasında uzun illər davam edən münaqişədən sonra etimadın tam bərpası bir görüşlə baş verməyəcək. Sərhədin delimitasiyası, sülh sazişinin imzalanması, Ermənistan Konstitusiyası ilə bağlı məsələlər, kommunikasiyaların hüquqi rejimi və qarşılıqlı öhdəliklərin icrası hələ ciddi siyasi iradə tələb edən məsələlərdir.
Amma mühüm olan budur ki, tərəflər bu məsələləri artıq birbaşa müzakirə edirlər.
Bu da Azərbaycan diplomatiyasının əldə etdiyi mühüm nəticələrdən biridir. Bakı Ermənistanla münasibətlərin normallaşmasını üçüncü tərəflərin müəyyən etdiyi çərçivədə deyil, birbaşa Azərbaycan-Ermənistan dialoqu vasitəsilə irəli aparmağa çalışır. Eyni zamanda Vaşinqton razılaşmalarından sonra prosesin beynəlxalq siyasi dəstəyi də genişlənib”.
Deputatın fikrincə Bişkekdəki görüşün başqa bir mühüm tərəfi də budur ki, sülh prosesi artıq yalnız prezidentlərin və hökumətlərin işi kimi təqdim olunmur: “Parlamentarilər, vətəndaş cəmiyyəti və biznes dairələri arasında təmasların müsbət qiymətləndirilməsi göstərir ki, tərəflər münasibətlərin normallaşmasının cəmiyyətlərarası səviyyəyə keçməsinin vacibliyini anlayırlar.
Bu mərhələdə Azərbaycan üçün ən düzgün strategiya əldə edilmiş siyasi üstünlüyü praktiki nəticələrə çevirməkdir. Ticarətin genişləndirilməsi, enerji mübadiləsi, tranzitin artırılması, sərhəd komissiyalarının fəaliyyətinin davam etdirilməsi və TRIPP üzrə konkret mexanizmlərin hazırlanması sülh prosesinin real məzmununu müəyyənləşdirəcək.
Ona görə də Bişkek görüşünə yalnız “Əliyev-Paşinyan görüşü” kimi baxmaq kifayət deyil. Bu görüş Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni siyasi məntiqin formalaşdığını göstərir: müharibədən sülhə, qarşıdurmadan iqtisadi əlaqələrə, bağlı kommunikasiyalardan regional tranzit sisteminə keçid.
Sülh sazişinin imzalanması mümkündürmü? Bəli, hazırkı mərhələ bunun üçün əvvəlki illərlə müqayisədə daha əlverişli zəmin yaradıb. Lakin bunun baş verməsi tərəflərin əldə edilmiş razılaşmaları daxili siyasi və hüquqi qərarlara çevirməsindən asılıdır.
Kommunikasiyaların açılması sürətlənə bilərmi? Bəli. Xüsusilə artıq real tranzit və ticarət əməliyyatlarının başlaması siyasi razılaşmaların praktik müstəviyə keçdiyini göstərir. TRIPP üzrə texniki məsələlərin həlli isə bu prosesi daha geniş regional layihəyə çevirə bilər.
Ermənistan Konstitusiyasına dəyişiklik məsələsi isə daha uzun siyasi proses ola bilər. Burada Azərbaycanın mövqeyinin ardıcıl saxlanılması, Ermənistan daxilində isə bunun siyasi iradəyə çevrilməsi həlledici əhəmiyyət daşıyacaq.
Əslində Bişkek görüşünün ən böyük nəticəsi də elə budur: tərəflər gələcəyin necə qurulacağını müzakirə edirlər. Artıq söhbət keçmiş müharibənin nəticələrindən deyil, həmin müharibədən sonra yaranmış yeni reallığın necə davamlı sülh sisteminə çevriləcəyindən gedir. Azərbaycan üçün bu, ciddi diplomatik üstünlükdür.
Çünki sülhün ən etibarlı təminatı yalnız imzalanmış sənəd deyil. Sülhün arxasında işləyən dəmir yolları, açıq sərhəd keçidləri, hərəkət edən yük maşınları, qurulan ticarət əlaqələri, qarşılıqlı enerji təchizatı və bir-birinin iqtisadi imkanlarından faydalanan ölkələr dayananda müharibəyə qayıdışın özü mənasızlaşır.
Bişkekdə İlham Əliyev və Nikol Paşinyanın müzakirə etdiyi məsələlər məhz belə bir gələcəyin konturlarını göstərir.
İndi əsas məsələ siyasi iradəni praktiki addıma çevirməkdir.
Azərbaycan tərəfinin son proseslərdə nümayiş etdirdiyi xətt isə aydındır: əldə olunmuş razılaşmalar kağız üzərində qalmamalı, sülh siyasi bəyanatdan gündəlik həyata keçməlidir.
Əgər bu istiqamətdə irəliləyiş davam edərsə, Bişkek görüşü sonrakı mərhələnin başlanğıc nöqtələrindən biri kimi tarixə düşə bilər.
Çünki Cənubi Qafqazda əsl dönüş yalnız silahların susması ilə deyil, yolların açılması ilə başlayacaq”.
