Minlərlə insanın taleyini dəyişən “dəli doktor”un hekayəsi
1920-ci illərdə Vaşinqtonda nevropatoloq kimi fəaliyyətə başlayan Friman Sent-Elizabet Ruhi Xəstəxanasında işləyərkən ağır psixi pozğunluqları olan xəstələrin çəkdiyi əzabların canlı şahidi olub. Bu təcrübə onu nəinki simptomları basdıran, həm də qalıcı həllər təklif edən bir müalicə metodu axtarmağa vadar edib.
“Sherg.az” “Milliyet.com.tr”yə istinadən bildirir ki, 1935-ci ildə Friman portuqaliyalı həkim Antonia Eqas Moniz tərəfindən "leykotomiya" adlı yeni beyin əməliyyatı haqqında məlumat əldə edib. O, bu texnikanı inkişaf etdirib və ABŞ-də tətbiq etməyə başlayıb. 1936-cı ildə cərrah Ceyms Uatts ilə birlikdə ilk lobotomiya edən Freeman, beynin ön hissələrindəki əlaqələri kəsərək davranış pozğunluqlarını düzəltməyi hədəfləyirdi. Amma işlər planlaşdırıldığı kimi getməyib. Onun yeganə məqsədi ruhi xəstəliyin müalicəsini tapmaq idi, lakin metodu tam bir fəlakətə çevrilib. Onun “müalicə” üsulu ilə yüzlərlə insan ya öldü, ya da heç sağalmadı. Antonia Eqas Moniz tərəfindən həyata keçirilən əməliyyat zamanı xəstənin kəllə sümüyündə deşiklər açılır, sinirləri kəsmək üçün frontal korteksə spirt töküb, sonra isə içi boş iynələrlə beynin hissələri deşilirdi. Əvvəllər "leykotomiya" kimi tanınan bu prosedur müalicəsi mümkün olmayan xəstələr, xüsusən depressiya və şizofreniyadan əziyyət çəkənlər üçün nəzərdə tutulmuşdu. Müasir dövrdə belə bir təcrübə qəbuledilməz olsa da, doktor Moniz hətta yeni metoduna görə Nobel mükafatı alıb. Bir çox qruplar mükafatın geri alınmasını tələb etdilər, lakin heç kim buna əməl etmədi və prosedur getdikcə adi hala gəldi. Amerikalı neyropsixiatr Valter Friman Monizin işindən heyran olub və özü üzərində təcrübə aparmağa qərar verib. Freeman, psixi xəstəliklərin həddindən artıq aktiv emosiyalardan qaynaqlandığına və beynin kəsilməsinin bu duyğuları effektiv şəkildə kəsəcəyinə inanırdı. Kadavralarla bir neçə həftə işlədikdən sonra Friman ABŞ-də narahatlıq və depressiyadan əziyyət çəkdiyi güman edilən kanzaslı evdar qadın 63 yaşlı Alice Hud Hammatt üzərində ilk frontal lobotomiya etdi. Hammatt həyatının son illərində psixi xəstəxanalardan qaça bilsə də, əməliyyatdan 5 il sonra dünyasını dəyişib. Bu güman edilən uğur Frimanı yeni plana apardı. O, bir insanın kəllə sümüyündə deşik açmaqdan daha sürətli və daha az mürəkkəb olan lobotomiya dizayn etmək istəyirdi. Bu, "buz toplama lobotomiyası" kimi tanındı. Buz toplama lobotomiyasında xəstə əvvəlcə elektrik şoku və ya yalnız lokal anesteziya alırdı. Daha sonra buz qıran alət xəstənin göz bəbəyinə yerləşdiriləcək. Bir çəkicdən istifadə edərək, buz dəyirmanı gözün üstündəki nazik sümüyə sürüləcək və alət beynin frontal loblarındakı prefrontal kortekslə əlaqəni kəsmək üçün irəli və geri hərəkət edəcək. Əməliyyat təxminən 10 dəqiqə ərzində tamamlandı və xəstələrin ən azı üçdə birində uşaqlar uşaq davranışları nümayiş etdirdilər, itaətkar və lal oldular. Cəmi saniyələr davam edən bu prosedur zamanı doktor Frimanın beyni praktiki olaraq parçalanıb. Təəssüf ki, ruhi xəstə olduğuna inanılan bir çox insan əməliyyatdan sonra daha "birləşmiş" oldu və əməliyyat uğurlu hesab edildi. Frimanın buz götürmə lobotomiyaları o qədər məşhur idi ki, o, buz dəyirmanı və çəkiclə gəzərək yolda "nümayiş" etdi. Freeman bu texnikanı "asan və sürətli həll" kimi tanıtmaq üçün ölkə daxilində səyahət etdi. O, yüzlərlə xəstəxanaya və psixi xəstəxanaya baş çəkib. Mətbuatda çıxışları və əməliyyatları nümayiş etdirməsi onu medianın diqqət mərkəzinə gətirib. Friman təkcə böyüklərlə deyil, uşaqlarla da işləyirdi. Frimanın ən məşhur xəstələrindən biri ABŞ Prezidenti Con Kennedinin bacısı Rozmari Kennedi idi. Onu üç yaşında “təşviqat” üçün yanına aparıblar. Təxminən 500 proseduru ölümlə nəticələndikdən sonra lobotomiyanın dəhşətləri tibb ictimaiyyəti tərəfindən atəşə tutuldu. Uzun illər ruhi xəstəxanada qapalı qalmaqdan daha yaxşı seçim hesab edildiyi üçün populyarlığını qoruyan lobotomiya 1970-ci illərdə "qeyri-insani" hesab edildiyi üçün bütün dünyada qadağan edilmişdi. İki il sonra Friman tənhalıqda öldü.
