Məktəbə başlamazdan əvvəl uşağın hərtərəfli tibbi müayinədən keçirilməsi fərqinə varılmayan sağlamlıq problemlərinin erkən aşkarlanmasına və onun təhsil həyatına daha sağlam başlamasına kömək edir.
Sherg.az-ın məlumatına görə, Türkiyə Uşaq Sağlamlığı və Xəstəlikləri üzrə mütəxəssis, doktor İmre Gökyar bildirir ki, uşaqlıq dövrünün ən sürətli böyümə və inkişaf mərhələlərindən biri olan məktəbəqədər illər fiziki inkişafla yanaşı, zehni, sosial və akademik inkişaf baxımından da böyük əhəmiyyət daşıyır.
Onun sözlərinə görə, uşağın məktəbə başlamazdan əvvəl ümumi sağlamlıq qiymətləndirməsindən keçirilməsi yalnız mövcud xəstəliyin aşkarlanması baxımından deyil, gələcəkdə öyrənmə və məktəb uğuruna təsir göstərə biləcək problemlərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi baxımından da mühüm rol oynayır.
Doktor Gökyar görmə və eşitmə problemlərindən tutmuş böyümə və inkişaf geriliklərinə, dəmir çatışmazlığından qidalanma problemlərinə qədər bir çox vəziyyətin gündəlik həyatda valideynlər tərəfindən nəzərdən qaça bildiyini qeyd edir.
Mütəxəssis “uşağım özünü yaxşı hiss edir və heç bir şikayəti yoxdur” düşüncəsinin də yanıltıcı ola biləcəyini vurğulayır. Çünki bəzi görmə və eşitmə problemləri, dəmir çatışmazlığı, böyümə və inkişafla bağlı problemlər, ağız və diş sağlamlığı pozuntuları, eləcə də bəzi qidalanma çatışmazlıqları uzun müddət özünü aşkar əlamətlərlə göstərməyə bilər.
Doktor Gökyarın fikrincə, xüsusilə məktəbəqədər dövrdə aşağıdakı 10 mühüm sağlamlıq yoxlaması aparılmalıdır:
1. Böyümə və inkişafın qiymətləndirilməsi
Məktəbəqədər sağlamlıq müayinəsi zamanı uşağın boyu, çəkisi, bədən kütlə indeksi və böyümə göstəriciləri qiymətləndirilməlidir. Yalnız uşağın yaşıdlarına nisbətən çəkisinin və ya boyunun normal olub-olmadığına baxmaq kifayət deyil. Böyümənin zaman ərzində necə dəyişməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Boy və ya çəki artımının gözləniləndən daha yavaş olması qidalanma problemlərindən xroniki xəstəliklərə qədər müxtəlif vəziyyətlərin ilk əlaməti olur. Eyni şəkildə, artıq çəki və piylənmə də sonrakı yaşlarda diabet, hipertoniya və digər metabolik problemlər baxımından risk yaradır.
2. Görmə müayinəsi
Uşaqlar görmələri ilə bağlı problemi hər zaman ifadə edə bilmirlər. Xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlar bulanıq görməni və ya bir gözlə daha zəif görməyi normal qəbul edə bilərlər.
Görmə qüsurları və göz tənbəlliyi erkən mərhələdə aşkarlanmadıqda uşağın məktəbdə lövhəni izləməsini, kitab oxumasını, yazı yazmasını və dərsə diqqət yetirməsini çətinləşdirə bilər. Buna görə məktəbəqədər dövrdə görmənin yoxlanılması böyük əhəmiyyət daşıyır.
3. Eşitmənin qiymətləndirilməsi
Eşitmə problemləri də valideynlərin diqqətindən yayına bilən sağlamlıq problemlərindəndir. Uşaq səsə reaksiya versə belə, xüsusilə yüngül və ya birtərəfli eşitmə zəifliyi nəzərdən qaça bilər.
Eşitmə problemi olan uşaq müəllimin dediklərini tam başa düşməyə, verilən tapşırıqları yerinə yetirməyə və ya yaşıdları ilə ünsiyyət qurmağa çətinlik çəkir. Bu vəziyyət zaman keçdikcə dil inkişafına, öyrənməyə və məktəbdəki nəticələrə təsir göstərir.
4. Dəmir çatışmazlığı və qanazlığının qiymətləndirilməsi
Məktəbəqədər dövrdə davam edən böyümə səbəbindən dəmirə olan tələbat mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə seçici qidalanan, kifayət qədər dəmir tərkibli qida qəbul etməyən və ya risk faktorları olan uşaqlarda dəmir çatışmazlığı baxımından qiymətləndirmə aparılmalıdır.
Dəmir çatışmazlığı yalnız qanazlığına səbəb olmur. O, uşağın diqqətinə, öyrənmə qabiliyyətinə, enerji səviyyəsinə və koqnitiv fəaliyyətinə də mənfi təsir göstərir.
Lakin hər sağlam uşağa avtomatik olaraq bütün qan analizlərinin aparılması əvəzinə, pediatrın uşağın qidalanma tarixçəsini, böyümə vəziyyətini və müayinə nəticələrini nəzərə alaraq hansı analizlərin lazım olduğunu müəyyənləşdirməsi daha doğrudur.
5. Vitamin və mineral vəziyyətinin qiymətləndirilməsi
Xüsusilə D vitamini, dəmir və zərurət olduqda B12 vitamini, folat kimi vitamin və minerallar uşağın böyüməsi və ümumi sağlamlığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Burada əsas məsələ bütün uşaqlara səbəbsiz yerə vitamin-mineral analizləri etdirmək və ya həkim məsləhəti olmadan qida əlavələrinə başlamaq deyil.
Uşağın qidalanma tərzi, böyümə və inkişaf xüsusiyyətləri, günəşə məruz qalma vəziyyəti və varsa klinik əlamətləri qiymətləndirilərək hansı analizlərin aparılmasının zəruri olduğuna qərar verilməlidir.
Çatışmazlıq olan uşaqlarda halsızlıq, iştahasızlıq, böyümə problemləri, diqqət və öyrənmə çətinlikləri kimi müxtəlif hallar ortaya çıxır.
6. Ağız və diş sağlamlığının yoxlanılması
Süd dişləri müvəqqəti olsa da, onların sağlam olması son dərəcə vacibdir. Müalicə edilməyən diş çürükləri ağrıya, qidalanma problemlərinə, yuxu pozuntularına və uşağın gündəlik həyatının mənfi təsirlənməsinə səbəb olur.
Buna görə məktəbəqədər dövrdə uşağın stomatoloq müayinəsindən keçirilməsi də ümumi sağlamlıq qiymətləndirməsinin mühüm hissəsidir.
7. Qidalanma vərdişlərinin qiymətləndirilməsi
Uşağın yalnız çəkisinə deyil, nə yediyinə də diqqət yetirilməlidir. Həddindən artıq süd istehlakı, daim qablaşdırılmış qidaların qəbul edilməsi, tərəvəz və meyvələrin kifayət qədər yeyilməməsi, birtərəfli qidalanma və həddindən artıq şəkər qəbulu zamanla müxtəlif qidalanma problemlərinə səbəb olur.
Valideynlərin “uşağım yemək yeyir” deməsi onun hər zaman balanslı qidalandığı anlamına gəlmir. Məktəbəqədər dövrdə formalaşan qidalanma vərdişləri sonrakı yaşlarda sağlamlıq baxımından da böyük əhəmiyyət daşıyır.
8. Yuxu, ekran istifadəsi və davranışların qiymətləndirilməsi
Uşağın yuxu müddəti və keyfiyyəti, ekran qarşısında keçirdiyi vaxt, fiziki aktivliyi və gündəlik davranışları da qiymətləndirilməlidir.
Kifayət qədər yatmamaq və ekran qarşısında həddindən artıq vaxt keçirmək diqqətə, öyrənməyə, davranışlara və sosial ünsiyyətə mənfi təsir göstərir.
Valideynlərin “çox hərəkətlidir”, “diqqəti dağınıqdır” və ya “sözə qulaq asmır” kimi xarakterizə etdiyi bəzi uşaqlarda ilk növbədə yuxu rejiminin, ekran istifadəsinin, görmə və eşitmənin, eləcə də digər əsas sağlamlıq problemlərinin qiymətləndirilməsi lazım gələ bilər.
9. Peyvəndlərin və tibbi sənədlərin nəzərdən keçirilməsi
Məktəbəqədər müayinə zamanı uşağın peyvəndlərinin yaşına uyğun olub-olmadığı və tibbi sənədləri də nəzərdən keçirilməlidir. Əskik və ya gecikmiş peyvəndlər varsa, onlar müvafiq qaydada tamamlanmalıdır.
10. Uşağın ümumi fiziki müayinəsi
Nəhayət, uşağın başdan ayağa ümumi fiziki müayinəsi aparılmalıdır. Ürək və ağciyərlər, qarın boşluğu, onurğa və dayaq-hərəkət sistemi, dəri, limfa düyünləri, nevroloji inkişaf və bir sıra digər sahələr qiymətləndirilməlidir.
Valideynlərin diqqətindən yayınan kiçik bir dəyişiklik uşaq həkimi tərəfindən müayinə zamanı mühüm əlamət kimi qiymətləndirilə bilər.
Buna görə məktəbəqədər sağlamlıq müayinəsi yalnız “uşaq xəstədir, yoxsa sağlamdır?” sualına cavab vermək üçün aparılan müayinə deyil. Bu, uşağın məktəbə fiziki, zehni və sosial baxımdan mümkün qədər sağlam şəkildə başlamasına imkan verən hərtərəfli qiymətləndirmədir.
Unutmaq olmaz ki, erkən aşkarlanan bir çox sağlamlıq problemi uşağın təhsil həyatına və həyat keyfiyyətinə təsir etməzdən əvvəl qiymətləndirilə və lazımi tədbirlər görülə bilər.
