Dünyada geosiyasi balansların sürətlə dəyişdiyi, çoxqütblü sistemin formalaşdığı və ənənəvi güc mərkəzləri arasında rəqabətin dərinləşdiyi bir mərhələdə Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif geosiyasi və geoiqtisadi platformalar arasında çevik əlaqələr qurmaqdır. Təqdim olunan faktlar göstərir ki, Bakı yalnız regional proseslərin iştirakçısı kimi çıxış etmir, eyni zamanda regiondan kənara çıxan təşəbbüslərdə və çoxtərəfli formatlarda öz mövqeyini gücləndirməyə çalışır.
Bu prosesdə Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi müstəqil və çoxvektorlu xarici siyasət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinin bərpasından sonra ölkənin xarici siyasətində yeni mərhələ yaranıb. Artıq əsas məsələ yalnız milli təhlükəsizliyin təmin olunması deyil, əldə edilmiş geosiyasi nəticələrin iqtisadi, nəqliyyat, diplomatik və institusional imkanlara çevrilməsidir. Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin paraflanması da məhz bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu hadisə Cənubi Qafqazda uzunmüddətli qarşıdurmadan əməkdaşlığa keçid üçün yeni siyasi zəmin formalaşdırmaqla yanaşı, Azərbaycanın regional kommunikasiyaların inkişafındakı rolunu daha da artırır. Sülh gündəliyinin möhkəmlənməsi Azərbaycanın diqqətini yalnız təhlükəsizlik məsələlərindən deyil, daha geniş iqtisadi və nəqliyyat layihələrinə yönəltmək üçün imkan yaradır.
“Orta güc dövləti” konsepsiyası və Azərbaycanın artan diplomatik çəkisi
Azərbaycanın “orta güc dövləti” kimi xarakterizə olunması ölkənin yalnız hərbi və iqtisadi göstəriciləri ilə izah edilə bilməz. Burada əsas amillərdən biri diplomatik manevr imkanları, müxtəlif beynəlxalq platformalarda fəal iştirak, tərəfdaşlıq şəbəkəsinin genişləndirilməsi və qlobal gündəmin ayrı-ayrı istiqamətlərinə təsir göstərə bilmək qabiliyyətidir. Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına sədrliyi, COP29-a rəhbərliyi, Ümumdünya Şəhərsalma Forumuna ev sahibliyi, D-8-ə üzvlüyü, İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının Xankəndidə Zirvə toplantısının keçirilməsi, Türk Dövlətləri Təşkilatının qarşıdakı sammitinə ev sahibliyi və digər beynəlxalq təşəbbüslər bu siyasətin müxtəlif istiqamətlərini təşkil edir. Burada diqqət çəkən məqam Azərbaycanın özünü yalnız bir regionun siyasi gündəliyi ilə məhdudlaşdırmamasıdır. Avropa ilə münasibətlər, Türk dünyası ilə inteqrasiya, İslam dünyası ilə əlaqələr, Asiya dövlətləri ilə əməkdaşlıq və Afrika ölkələri ilə münasibətlərin inkişaf etdirilməsi paralel şəkildə aparılır. Bu yanaşma Azərbaycanın xarici siyasətində “və ya” deyil, “həm də” prinsipinin üstünlük təşkil etdiyini göstərir. Yəni Bakı Qərblə əməkdaşlığı Şərqlə münasibətlərin alternativi kimi təqdim etmir. Əksinə, müxtəlif istiqamətləri bir-birini tamamlayan xarici siyasət vektorlarına çevirir.
ŞƏT istiqaməti Azərbaycanın Asiyaya açılan yeni pəncərəsidir
Bu baxımdan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. ŞƏT dünyanın böyük coğrafiyasını əhatə edən, təhlükəsizlikdən iqtisadiyyata, nəqliyyatdan energetikaya qədər geniş gündəliyə malik platformadır. Azərbaycanın bu təşkilatla münasibətlərinin inkişafı mərhələli xarakter daşıyıb. 2016-cı ildə dialoq tərəfdaşı statusunun əldə olunması ilə başlayan proses sonrakı illərdə Prezident İlham Əliyevin ŞƏT sammitlərində iştirak etməsi ilə daha yüksək siyasi səviyyəyə çatıb. Təqdim olunan məlumatlara görə, 2025-ci ildə statusların vahid “ŞƏT tərəfdaşı” formatında birləşdirilməsi Azərbaycanın təşkilat çərçivəsindəki mövqeyinə də təsir edib. Burada Azərbaycanın məqsədini yalnız təşkilati statusun yüksəldilməsi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. ŞƏT məkanında Azərbaycan üçün daha böyük məsələ Çin, Rusiya, Hindistan, İran, Mərkəzi Asiya dövlətləri və digər ölkələrlə çoxşaxəli əlaqələrin inkişaf etdirilməsidir. Xüsusilə nəqliyyat məsələsi Azərbaycanın ŞƏT-lə əməkdaşlığında strateji əhəmiyyət daşıyır. Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşən Azərbaycan öz coğrafi mövqeyini diplomatik və iqtisadi üstünlüyə çevirməyə çalışır. Bu baxımdan ölkənin tranzit imkanları onun “orta güc” statusunun əsas dayaqlarından birinə çevrilə bilər.
Çünki müasir geosiyasətdə tranzit ölkə olmaq sadəcə yük daşınmasından ibarət deyil. Nəqliyyat marşrutlarına nəzarət və onların təhlükəsizliyinin təmin olunması dövlətə iqtisadi gəlirlə yanaşı, siyasi əhəmiyyət də qazandırır. Azərbaycan üçün Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərinin inkişafı məhz belə strateji nəticə yarada bilər.
Qırğızıstanla münasibətlər: Türk dünyasında praktiki inteqrasiya modeli
Azərbaycanın Qırğızıstanla münasibətləri isə Türk dünyası istiqamətində siyasətin yalnız siyasi bəyanatlardan ibarət olmadığını göstərən nümunələrdəndir. 2026-cı ilin iyulunda Azərbaycan və Qırğızıstan arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında müqavilənin imzalanması iki ölkə arasında münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Bu sənəd 2022-ci ildə imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq Bəyannaməsinin məntiqi davamı kimi qiymətləndirilə bilər. İki ölkə arasında dövlət başçılarının qarşılıqlı səfərlərinin intensivliyi də münasibətlərin siyasi dinamizmini göstərir. Bununla yanaşı, əlaqələrin yalnız prezidentlər səviyyəsində qalması müşahidə edilmir. Təhsil, mədəniyyət, şəhərlərarası əlaqələr, humanitar layihələr və infrastruktur sahəsində konkret addımlar atılır. Bişkekdə Qırğız-Azərbaycan Dostluq Parkının yaradılması, Nizami Gəncəvi və Heydər Əliyevin adlarını daşıyan təhsil müəssisələrinin açılması, Bakıda Çingiz Aytmatovun adının məktəbə verilməsi və abidəsinin ucaldılması iki xalq arasında tarixi-mədəni bağların institusional xarakter almasına xidmət edir. Daha maraqlı nümunələrdən biri isə Qırğızıstanın Ağdamın Xıdırlı kəndində məktəb tikintisində iştirakıdır. Bu, Türk dünyasında həmrəyliyin yalnız siyasi platformalarda deyil, Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinin bərpası kimi konkret məsələlərdə də özünü göstərdiyini nümayiş etdirir.
Bakı–Bişkek xətti daha böyük geosiyasi xəritənin bir hissəsidir
Azərbaycan-Qırğızıstan münasibətlərinə yalnız ikitərəfli əlaqələr prizmasından yanaşmaq kifayət etmir. Bu münasibətlər Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycan arasında siyasi, iqtisadi və nəqliyyat bağlarının möhkəmlənməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Bakı ilə Bişkek arasında hava əlaqələrinin genişliyi, şəhərlər arasında qardaşlıq münasibətləri və artan siyasi dialoq iki ölkə arasında əlaqələrin gündəlik praktikaya çevrildiyini göstərir. Azərbaycan üçün Mərkəzi Asiya xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyanı Azərbaycan və daha sonra Avropa ilə birləşdirən marşrutlar ölkənin tranzit rolunu gücləndirir. Deməli, Qırğızıstanla münasibətlərin dərinləşməsi həm Türk dünyasının siyasi inteqrasiyasına, həm də Azərbaycanın Şərq-Qərb bağlantısındakı mövqeyinə xidmət edir.
Azərbaycanın xarici siyasətində əsas üstünlük – balans və şaxələndirmə
Ümumi mənzərə göstərir ki, Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri münasibətlərin şaxələndirilməsidir. Azərbaycan Avropa üçün etibarlı tərəfdaş olaraq qalır, ABŞ-la münasibətlərdə yeni mərhələyə keçmək imkanları əldə edir, Türk dünyası ilə inteqrasiyanı dərinləşdirir, İslam dünyası ilə əlaqələri möhkəmləndirir, Asiya ölkələri və ŞƏT məkanı ilə əməkdaşlığı genişləndirir. Bu siyasətin əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, Azərbaycan öz xarici siyasətini hər hansı bir güc mərkəzindən asılı vəziyyətə salmadan müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir. Bu, yeni dünya düzəninin əsas xüsusiyyətlərindən biri olan çoxqütblülük şəraitində xüsusilə vacibdir. Çoxqütblü sistemdə dövlətin çəkisi təkcə onun iqtisadi və hərbi potensialı ilə deyil, müxtəlif güc mərkəzləri ilə eyni vaxtda işləyə bilməsi və öz maraqlarını bu mürəkkəb sistem daxilində qoruması ilə müəyyən olunur. Azərbaycanın son illərdəki xarici siyasət xəttinə bütövlükdə nəzər saldıqda, ölkənin regional aktor statusundan daha geniş beynəlxalq rol iddiasına keçdiyi görünür. Ərazi bütövlüyü və suverenliyin bərpası Azərbaycanın qarşısında yeni imkanlar açıb. İndi əsas məsələ bu siyasi nailiyyətləri davamlı iqtisadi və diplomatik üstünlüklərə çevirməkdir. Vaşinqton prosesi, Avropa ilə əməkdaşlıq, Türk Dövlətləri Təşkilatı, İslam dünyası, Mərkəzi Asiya və ŞƏT kimi platformalarda fəallıq məhz vahid strategiyanın müxtəlif istiqamətləri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu mənada Prezident İlham Əliyevin siyasətinin əsas nəticələrindən biri Azərbaycanın coğrafi mövqeyini geosiyasi üstünlüyə, siyasi nüfuzunu diplomatik imkanlara, beynəlxalq təşkilatlarda fəallığını isə konkret təşəbbüslərə çevirməsidir. Əgər bu xətt davamlı şəkildə inkişaf etdirilərsə, Azərbaycanın “orta güc dövləti” kimi mövqeyi yalnız siyasi termin olaraq qalmayacaq, ölkənin beynəlxalq münasibətlər sistemində real çəkisini ifadə edən anlayışa çevrilə bilər.
