- “Yaxşı insan” yetişdirmək üçün əvvəlcə yaxşı təhsil mühiti lazımdır
“Yaxşı şagird olmaqla yanaşı yaxşı insan olmaq üçün də çalışmaq əsas vəzifələrdən biridir”.
Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayevin Bilik Günü münasibətilə səsləndirdiyi bu fikir ilk baxışdan kifayət qədər məntiqli və cəlbedici görünür. Əlbəttə, məktəbin missiyası yalnız yüksək bal toplayan, imtahanlardan uğurla keçən şagird yetişdirmək deyil. Təhsil həm də şəxsiyyət formalaşdırmalıdır.
Amma burada ortaya daha fundamental bir sual çıxır: Azərbaycan məktəbi bu gün nə dərəcədə yaxşı şagird və yaxşı insan yetişdirə bilir?
Çünki məktəbdən uşağa “yaxşı insan ol” deməzdən əvvəl həmin uşağın hansı təhsil mühitində yetişdiyinə baxmaq lazımdır.
Nazirin başqa bir açıqlaması isə bu baxımdan daha çox sual doğurur. Emin Əmrullayev bildirib ki, dərs yükünün şagirdlərin oxuyub-anlama bacarığına təsir etdiyini düşünmür. Onun sözlərinə görə, dərs yükü çox olsa belə, düzgün bölüşdürülərsə, bu, oxuyub-anlama qabiliyyətinə birbaşa təsir göstərmir. Nazir problemin əsas səbəbini metodik məsələlərdə görür.
Bəs onda Azərbaycan məktəbində illərlə davam edən oxuyub-anlama problemi nə ilə izah olunur?
OECD-nin PISA qiymətləndirməsinin nəticələri bu suala kifayət qədər ciddi cavab verir. PISA 2022 nəticələrinə əsasən, Bakıdakı 15 yaşlı şagirdlərin cəmi 31 faizi oxu üzrə minimum bacarıq səviyyəsinə - Level 2 və daha yuxarı nəticəyə çata bilib. OECD ölkələrində isə bu göstərici 74 faizdir.
Başqa sözlə, problem sadəcə hansısa bir dərsdə metodik yanaşmanın düzgün seçilməməsindən ibarət deyil. Söhbət məktəbin əsas funksiyalarından birinin - uşağa oxuduğunu anlamaq, məlumatı təhlil etmək, nəticə çıxarmaq və müstəqil düşünmək bacarığı qazandırmaq imkanından gedir.
Dərs yükü problem deyil?
Nazir deyir ki, dərs yükü ilə oxuyub-anlama bacarığını birbaşa əlaqələndirmək düzgün deyil.
Ancaq Azərbaycan məktəblisinin gündəlik reallığına baxanda mənzərə o qədər də sadə görünmür.
Şagird məktəbdə saatlarla dərsdə olur, evə qayıtdıqdan sonra tapşırıqlarını yerinə yetirir, əlavə hazırlıqlara gedir, imtahanlara hazırlaşır. Xüsusilə yuxarı siniflərdə məktəb təhsilinin paralelində repetitorluq faktiki olaraq ayrıca təhsil sistemi yaradıb.
Belə bir şəraitdə sual yaranır: şagirdin üzərindəki ümumi akademik yük onun öyrənmə keyfiyyətinə heç bir formada təsir göstərmirsə, onda bu qədər vaxt və resurs sərf edilməsinin nəticəsi haradadır?
Əgər uşaq saatlarla dərs oxuyur, əlavə hazırlığa gedir, testlər həll edir, amma nəticədə mürəkkəb mətni təhlil etməkdə çətinlik çəkirsə, artıq təkcə “metodika” deməklə məsələni bağlamaq mümkün deyil.
Çünki təhsilin nəticəsi yalnız şagirdin neçə saat dərs oxuması ilə deyil, həmin saatların sonunda nə öyrənməsi ilə ölçülür.
“Metodik problemdir” - bəs sistemin məsuliyyəti?
Nazirin fikrində mühüm bir məqam var: oxuyub-anlama bacarığının formalaşdırılmasında müəllimin metodik hazırlığı həqiqətən böyük rol oynayır.
Amma burada da başqa bir sual meydana çıxır: müəllimlərin metodik hazırlığı kimin məsuliyyətindədir?
Əgər problem müəllimin bu bacarığı tədris etmək imkanlarının məhdudluğundadırsa, bu, artıq təkcə müəllimin problemi deyil. Bu, təhsil siyasətinin problemidir.
Müəllimə proqram verilir, dərslik verilir, qiymətləndirmə sistemi müəyyənləşdirilir, imtahan tələbləri qoyulur. Sonra isə bütün bunların nəticəsində şagirdin oxuyub-anlama göstəricisi aşağı çıxanda məsələ “metodik problem” kimi təqdim olunur.
Halbuki metodika özü də sistemin tərkib hissəsidir.
Təhsil yalnız imtahan nəticəsindən ibarət deyil
Nazir 2017-ci ildə imtahanlarda edilən dəyişikliklərin nəticələrin yaxşılaşmasına təsir etdiyini də vurğulayır.
Lakin burada da bir paradoks var.
Əgər məqsəd yaxşı düşünən, oxuduğunu anlayan, məlumatı təhlil edə bilən və müstəqil qərar verən vətəndaş yetişdirməkdirsə, onda təhsilin uğurunu yalnız imtahan nəticələrinin yaxşılaşması ilə ölçmək kifayət deyil.
Çünki yüksək test nəticəsi ilə yüksək intellektual və sosial bacarıqlar eyni şey deyil.
Şagird test sualının düzgün cavabını seçə bilər, amma uzun mətndə müəllifin əsas fikrini müəyyənləşdirə bilməyə bilər. Əzbərlədiyi qaydanı tətbiq edə bilər, amma real həyatda həmin bilikdən istifadə etməkdə çətinlik çəkə bilər.
Məhz buna görə müasir təhsildə oxuyub-anlama, tənqidi düşüncə, informasiya savadlılığı və problem həll etmə bacarıqları xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bəs məktəbdəki digər problemlər?
Azərbaycan təhsilinin problemi yalnız oxuyub-anlama deyil.
Müəllimin üzərinə düşən inzibati və hesabat yükündən tutmuş, repetitorluğun geniş yayılmasına, məktəblər arasındakı imkan fərqlərindən tutmuş dərsliklərlə bağlı narazılıqlara, regionlardakı infrastruktur problemlərindən tutmuş şagirdlərin psixoloji və akademik yükünə qədər kifayət qədər ciddi məsələlər mövcuddur.
Bütün bunların fonunda təhsilin əsas yükünü yalnız müəllimin metodikasının üzərinə qoymaq asan izahdır, amma yetərli izah deyil.
Çünki müəllim də həmin sistemin içində fəaliyyət göstərir.
Nazirin Bilik Günündə səsləndirdiyi “yaxşı insan” çağırışının özü ilə mübahisə etmək çətindir. Problem çağırışın özündə deyil.
Problem ondadır ki, yaxşı insan yetişdirmək iddiasında olan sistem ilk növbədə yaxşı təhsil mühiti yaratmalıdır.
Uşaq məktəbdə düşünməyi, sual verməyi, araşdırmağı, fərqli fikirləri müqayisə etməyi, məlumatın doğruluğunu yoxlamağı və öz fikrini əsaslandırmağı öyrənməlidir.
Əgər bunların əvəzinə onun əsas qayğısı imtahan balı, test sayı, əlavə hazırlıq və növbəti qiymətləndirmədirsə, o zaman “yaxşı insan” anlayışının özü də təhsilin real məzmunundan uzaqlaşa bilər.
Azərbaycanın təhsil sisteminin qarşısında bu gün əsas sual “şagirdə daha çox dərs keçmək lazımdır, yoxsa daha az?” sualı deyil.
Əsas sual budur:
Məktəbdə keçirilən bütün bu dərslər, sərf olunan vaxt, ayrılan vəsait və aparılan islahatlar sonda uşağın real bilik və bacarığına çevrilirmi?
Əgər cavab tam müsbət deyilsə, onda məsuliyyəti yalnız müəllimin metodikasında axtarmaq əvəzinə, bütün təhsil sisteminin nəticələri masaya yatırılmalıdır.
Çünki şagirdə “yaxşı insan ol” demək asandır.
Çətin olan isə ona yaxşı təhsil verən sistem qurmaqdır.
