Atasal ötürülmə nədir? Doğrudan da atalarımızın xatirələrini və travmalarını daşıyırıqmı? Epigenetika və psixologiya elminin “ata travması” barədə dedikləri var!
Sherg.az xəbər verir ki, son illərdə sosial şəbəkələrdə sürətlə yayılan məzmunlarda insanların atalarından təkcə fiziki xüsusiyyətləri deyil, eyni zamanda emosiyalar, travmalar və hətta xatirələr də daşıdığı tez-tez iddia olunur. “Səbəbini bilmədiyim bir narahatlıq var” və ya “bəzi reaksiyalarım sanki mənə aid deyil” kimi ifadələrlə gücləndirilən bu yanaşmalar, xüsusilə gündəlik həyatında məna axtaran geniş kütlələrdə qarşılıq tapır. Lakin bu iddiaların nə qədərinin elmi faktlara, nə qədərinin isə şərh və yorumlara əsaslandığı çox vaxt qeyri-müəyyən qalır.
Əslində epigenetika genlərin işləmə formasına təsir edir, xatirələr isə beyindəki sinir şəbəkələrində formalaşır və bu iki sistem bir-birinə birbaşa çevrilə bilən mexanizmlər deyil. Valideynlərin yaşadığı stress, aclıq kimi ətraf mühit təsirləri övladların bioloji sisteminə təsir edə bilər və bu təsir xəstəlik riski və stress reaksiyası kimi sahələrdə özünü göstərə bilər. Lakin elm göstərir ki, təcrübələr deyil, yalnız bioloji həssaslıqlar ötürülə bilər.
“Əcdadlardan gələn travmalar”
Elmi müzakirələrin mərkəzində olan əsas anlayış epigenetikadır. Epigenetika DNA ardıcıllığını dəyişdirmədən, genlərin necə işlədiyini ətraf mühit faktorlarının necə dəyişdirdiyini araşdırır. Stress, travma, qidalanma və ya toksinlər kimi amillər genlərin aktivlik səviyyəsini dəyişə bilər və bu təsirlər bəzi hallarda gələcək nəsillərə ötürülə bilər.
Araşdırmalar xüsusilə travmanın bioloji izlərinin nəsillərarası ötürülməsi ehtimalını gündəmə gətirir. Dias & Ressler tərəfindən 2014-cü ildə aparılan bir araşdırmada müəyyən bir qoxuya şərtləndirilmiş qorxu reaksiyası olan siçanların balalarında da həmin qoxuya qarşı həssaslığın artdığı müşahidə edilib. Eyni şəkildə “Holocaust survivors epigenetics study” araşdırmasında Holokostdan sağ çıxan insanların övladlarında stresslə əlaqəli genlərdə dəyişikliklər tapılıb.
Bununla belə, elmi olaraq xatirələr beynin hipokampus və korteks bölgələrində sinir əlaqələri vasitəsilə saxlanılır və bu strukturların nəsillər arasında birbaşa ötürülməsi mümkün deyil. Yəni DNA nə xatirələri, nə də yaşanmış hadisələrin detallarını daşıya bilir.
Travma necə ötürülür?
Ağır travma yaşayan insanlarda stresslə əlaqəli bəzi genlərin işləmə formasında dəyişikliklər müşahidə edilir. Xüsusilə FKBP5 geni stress reaksiyasının tənzimlənməsində mühüm rol oynayır.
Travma bu gen üzərində “metilləşmə” adlanan epigenetik dəyişikliklər yarada bilər. Bu dəyişiklik genin strukturunu yox, onun nə dərəcədə aktiv olacağını müəyyən edir. Araşdırmalar göstərir ki, bu dəyişikliklərin bir hissəsi gələcək nəsillərdə də müşahidə edilə və stress reaksiyalarında fərqliliklər yarada bilər.
Lakin bu, xatirələrin ötürülməsi demək deyil. Söhbət beynin yaşantısını deyil, bədənin stressə reaksiyasını tənzimləyən sistemlərin fərqli işləməsindən gedir.
“Atasal ötürülmə” psixoloji olaraq niyə cəlbedicidir?
İnsan beyni izah edə bilmədiyi hisslərə məna verməyə meyllidir. Buna görə də bəzi emosiyaların keçmiş nəsillərlə əlaqələndirilməsi daha “anlaşılan” bir izah kimi görünür.
Bundan başqa, kvant dolanışıqlığı kimi fizika anlayışlarının yanlış interpretasiyası da bu fikirlərin yayılmasına səbəb olur. Halbuki bu cür fiziki hadisələrin insan şüuru və yaddaşı ilə əlaqəsinə dair elmi sübut yoxdur.
Araşdırmalar göstərir ki, insanlar müəyyən stress reaksiyalarını genetik meyillilik kimi daşıya bilər, lakin bu, dəyişməz bir taley deyil. Şəxsi təcrübələr və seçimlər həmişə əsas rol oynayır.
Nəticə
Sosial şəbəkələrdə yayılan “ataların xatirələrini daşıyırıq” fikri tam elmi olaraq dəqiq deyil. Lakin epigenetika göstərir ki, keçmiş nəsillərin yaşantıları bəzi bioloji həssaslıqlara təsir edir.
Əsas məqam isə budur: insan nə keçmişin tam daşıyıcısıdır, nə də ondan tam müstəqildir. Bioloji meyillər var, amma həyat tərzi, seçimlər və mühit bu təsirləri dəyişdirə bilir.
