Bəzən bir ad sadəcə coğrafiya mənasını daşımır. Qərbi Azərbaycan da belə anlayışlardandır. Bu ad bir xəritə termini yox, milli yaddaşın özü, zorla susdurulmuş tarixin adı, deportasiyalarla yarımçıq qalmış həyatların simvolu, Azərbaycan dövlətçiliyinin sınaqdan çıxmış iradəsidir.
Qərbi Azərbaycan deyəndə söhbət yalnız keçmişdən getmir söhbət bu günün siyasi məsuliyyətindən və sabahın milli strategiyasından gedir. Bu mövzuya biganə qalmaq, əslində, XX əsrdə və XXI əsrin əvvəlində Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirilmiş ardıcıl deportasiya və etnik təmizləmə siyasətini görməzdən gəlmək anlamına gəlir. Qərbi Azərbaycan anlayışı təkcə coğrafi məkanın adı deyil. Bu anlayış bir xalqın tarixi yaddaşı, zorla qırılmış demoqrafik reallığı, tapdanmış hüquqları və inkar edilən kimliyi deməkdir
Unudulmaq istənən torpaq
Bu gün Ermənistan adlanan ərazinin böyük hissəsi tarixi Azərbaycan torpaqlarıdır. İrəvan, Göyçə, Zəngibasar, Dərələyəz, Vedibasar, Amasiya, Qaraqoyunlu, Basarkeçər bu adlar yalnız kənd və mahal adları deyil, Azərbaycan mədəniyyətinin, dili və kimliyinin yaşadığı məkanlar idi. Burada məscidlər ucalırdı, məktəblər fəaliyyət göstərirdi, ziyalı nəsillər yetişirdi. Beləcə bu bölgələr təkcə xəritədə ad deyil, minlərlə kəndin, şəhərin, məscidin, qəbiristanlığın, məktəbin və mədəni həyatın mərkəzi idi.
Lakin XX əsrin müxtəlif mərhələlərində – 1905–1907, 1918–1920, 1948–1953 və nəhayət 1987–1988-ci illərdə Azəri türkləri sistemli şəkildə bu torpaqlardan deportasiya edildi. Bu deportasiyalar nə spontan idi, nə də “qarşılıqlı köç”. Bu, etnik təmizləmə siyasəti idi. Amma beynəlxalq aləmdə bu həqiqət ya görməzdən gəlinib, ya da bilərəkdən susdurulub.
Bu proseslər təsadüfi deyil, sistemli dövlət siyasəti idi.
Deportasiya isə unudulmuş humanitar faciədir.
Qərbi Azərbaycandan azəri türklərinin deportasiyası təkcə köç deyil, insan faciəsi, psixoloji travma və tarixi ədalətsizlikdir. 1948–1953-cü illərdə on minlərlə insan öz ata-baba torpaqlarından çıxarılaraq Azərbaycanın aran bölgələrinə köçürüldü. Yaşlılar, qadınlar, uşaqlar bu ağır köç zamanı həyatını itirdi.
1988-ci ildə isə bu proses daha qəddar formada təkrarlandı. Ermənistan SSR ərazisində bir nəfər də olsun azəri türkü saxlanılmadı. Bu, artıq açıq etnik təmizləmə idi. Lakin beynəlxalq ictimaiyyət bu faktı görmədi, ya da görmək istəmədi.
İrəvan: itirilmiş paytaxt, susdurulmuş tarix
İrəvan bir vaxtlar Azərbaycan xanlığının paytaxtı idi. 1918-ci ildə siyasi güzəşt kimi Ermənistan dövlətinə verilən bu şəhər sonradan Azərbaycan izlərinin sistemli şəkildə silindiyi məkana çevrildi. Məscidlər dağıdıldı, qəbiristanlıqlar məhv edildi, toponimlər dəyişdirildi. Bu gün İrəvanda azəri türklərinə aid iz tapmaq çətindir bu, təsadüf deyil, məqsədli siyasətin nəticəsidir.
Əgər tarix susdurularsa, yalan tarix yazılar. Ermənistan məhz bunu etdi. Qərbi Azərbaycan mövzusu isə bu saxta narrativə qarşı elmi, siyasi və mənəvi müqavimətdir.
Qərbi Azərbaycan məsələsi revanşizm deyil
Bəziləri bilərəkdən bu mövzunu “revizionizm” və ya “ərazi iddiası” kimi təqdim etməyə çalışır. Bu, manipulyasiyadır. Qərbi Azərbaycan məsələsi ilk növbədə insan hüquqları məsələsidir. Doğma torpaqlarından qovulmuş yüz minlərlə insanın doğulduğu yerə qayıtmaq hüququ, ata-baba məzarlarını ziyarət etmək haqqı, mədəni irsini qorumaq hüququdur. Bu haqlar isə bu gün də tapdanır.
Heç bir xalq deportasiyanı taleyin hökmü kimi qəbul etməməlidir. Azərbaycan xalqı da qəbul etmir.
Dövlət yaddaşı və milli məsuliyyət
Qərbi Azərbaycan məsələsi yalnız tarixçilərin mövzusu deyil. Bu, dövlət yaddaşı məsələsidir. Necə ki Qarabağ məsələsi illərlə unudulmadı, necə ki tarixi ədalət gec də olsa bərpa edildi Qərbi Azərbaycan da unutdurula bilməz.
Bu mövzu təhsil proqramlarında, akademik tədqiqatlarda, mediada, diplomatik platformalarda ardıcıl və prinsipial şəkildə gündəmdə saxlanılmalıdır.
Susmaq məğlubiyyətdir. Danışmaq isə məsuliyyətdir.
Niyə Qərbi Azərbaycan məsələsi bu gün də aktualdır?
Çünki məsələ təkcə keçmişlə bağlı deyil. Qərbi Azərbaycan problemi bu gün də:
İnsan hüquqları məsələsidir deportasiya olunmuş insanların geri qayıtmaq hüququ var;
Beynəlxalq hüquq məsələsidir, mülki əhalinin zorla köçürülməsi cinayətdir;
Milli təhlükəsizlik məsələsidir tarixi yaddaşını itirən xalq gələcəyini də risk altına alır;
Kimlik və varislik məsələsidir mədəni irsin silinməsi xalqın mövcudluğuna zərbədir.
Qərbi Azərbaycandakı məscidlərin dağıdılması, qəbiristanlıqların məhv edilməsi, toponimlərin dəyişdirilməsi bir məqsədə xidmət edir: tarixi izləri silmək.
Qərbi Azərbaycan İcması: gecikmiş, amma zəruri addım
Son illərdə Qərbi Azərbaycan İcmasının formalaşması bu məsələyə institusional yanaşma gətirdi. İlk dəfə olaraq deportasiya olunmuş insanların hüquqları beynəlxalq hüquq müstəvisində, sivil və hüquqi dillə ifadə olunmağa başladı.Bu yanaşma revanşizm deyil. Bu yanaşma ədalət tələbidir. Qayıdış ideyası zorakılıq yox, hüquqa əsaslanır. Çünki tarix göstərir - hüquq olmadan sülh mümkün deyil.
Beynəlxalq ikili standartlar
Dünya bu məsələdə də susur. Deportasiya olunmuş azəri türləri “qaçqın” sayılmır, etnik təmizləmə faktları hüquqi qiymət almır, Ermənistanın monoetnik dövlətə çevrilməsi görməzdən gəlinir. Bu isə beynəlxalq hüququn selektiv tətbiqinin bariz nümunəsidir.
Əgər beynəlxalq sistem ədalətlidirsə, o zaman Qərbi Azərbaycan məsələsi də beynəlxalq gündəmdə yer almalıdır. Əks halda bu sistemin “ədalət” iddiası yalnız ritorika olaraq qalacaq.
Sülh yalnız həqiqət üzərində qurula bilər
Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində real və davamlı sülh yalnız bir şərtlə mümkündür: tarixi həqiqətlərin tanınması. Qarabağ məsələsində olduğu kimi, Qərbi Azərbaycan məsələsində də həqiqət dəyişməzdir. İnkar üzərində qurulan siyasət isə gec-tez iflasa uğrayır.
Sülh təkcə sərhəd xətti deyil. Sülh yaddaşın tanınması, ədalətin qəbul edilməsi, insan talelərinin etirafıdır.
Qərbi Azərbaycan bizim üçün nə deməkdir?
Qərbi Azərbaycan bizim üçün susdurulmuş tarixdir, köç yollarında qalan xatirələrdir, adları dəyişdirilmiş kəndlərdir, dağıdılmış məzar daşlarıdır, hələ də qəlblərdə yaşayan Vətəndir.
Bu mövzuya sahib çıxmaq keçmişdə qalmaq deyil. Əksinə, gələcəyi sağlam qurmaqdır. Çünki tarixi unudan cəmiyyətlər eyni faciələri təkrar yaşayır.
Gələcək nəsillər üçün məsuliyyət
Qərbi Azərbaycan mövzusu keçmişə qapanmaq deyil. Əksinə, gələcək nəsillərə doğru baxmaqdır. Tarixini bilməyən, haqqını unutmuş xalq sabahını qoruya bilməz. Bu mövzunu diri saxlamaqla biz uşaqlarımıza yalnız ağrı deyil, şəxsiyyət və ləyaqət mirası ötürürük.
Bu mövzu bağlanmayıb
Qərbi Azərbaycan bitmiş məsələ deyil. Bağlanmamış tarixdir. Danışılmalı, yazılmalı, tədqiq edilməli, beynəlxalq platformalara daşınmalıdır. Bu, nə nifrət çağırışıdır, nə də müharibə ritorikası. Bu, haqqın səsi, ədalətin tələbi, tarixin borcudur.
Qərbi Azərbaycan ona görə mühümdür ki:
O, kim olduğumuzu xatırladır,haradan gəldiyimizi göstərirvə hara getməli olduğumuzu müəyyənləşdirir.
Tarix susanda, yalan danışar. Biz susmamalıyıq.
Məsələ yaddaşdan silinməməlidir
Qərbi Azərbaycan məsələsi nə emosional şüar, nə də siyasi alətdir. Bu, xalqın haqq səsidir. Bu səs nə qədər gec eşidilsə də, bir o qədər güclü olacaq.
Bu gün bu mövzunu yazmaq, danışmaq, gündəmdə saxlamaq gələcək nəsillər qarşısında mənəvi borcdur. Çünki Vətən yalnız torpaq deyil, Vətən həm də yaddaşdır.
Və yaddaşdan silinən torpaq bir gün xəritədən də silinə bilər.
Gülgün Mübariz Quliyeva,
Bakı Dövlət Universiteti, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru
